🎓 7. sınıf fen bilimleri 2. dönem 2. yazılı 3. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 7. sınıf fen bilimleri 2. dönem 2. yazılı sınavının 3. senaryosu kapsamında karşılaşabileceğin temel konuları özetlemektedir. Sınavda özellikle İş, Güç ve Enerji, Işık, Canlılarda Üreme, Büyüme ve Gelişme ile İnsan Vücudundaki Sistemler (Destek ve Hareket, Sindirim, Dolaşım) ünitelerinden sorular gelebilir.
📌 İş, Güç ve Enerji
Bu konuda, günlük hayatta kullandığımız "iş" kelimesinin bilimsel anlamını ve enerji türlerini iyi anlamak önemlidir. Bir cisme kuvvet uygulandığında ve cisim kuvvet doğrultusunda yer değiştirdiğinde iş yapılmış olur.
- İş (W): Bir cisme uygulanan kuvvet ($F$) ile cismin kuvvet doğrultusunda aldığı yol ($x$) çarpımıdır. Formülü: $W = F \cdot x$. Birimi Joule (J)'dür.
- Güç (P): Birim zamanda yapılan iş miktarıdır. Formülü: $P = W / t$ (iş bölü zaman). Birimi Watt (W)'tır.
- Enerji: İş yapabilme yeteneğidir. Enerji türleri birbirine dönüşebilir.
- Kinetik Enerji (KE): Hareket eden cisimlerin enerjisidir. Cismin kütlesine ve hızına bağlıdır. Formülü: $KE = \frac{1}{2}mv^2$. ($m$: kütle, $v$: hız)
- Potansiyel Enerji (PE): Cismin konumundan veya durumundan dolayı sahip olduğu enerjidir. Yükseklik potansiyel enerjisi için formül: $PE = mgh$. ($m$: kütle, $g$: yer çekimi ivmesi, $h$: yükseklik)
- Enerji Dönüşümleri: Enerji yoktan var olmaz, vardan yok olmaz; sadece bir türden başka bir türe dönüşür (örn: potansiyel enerji kinetik enerjiye dönüşür).
- Sürtünme Kuvveti: Hareket eden cisimlerin hareketini zorlaştıran, enerji kaybına neden olan kuvvettir. Sürtünme kuvveti her zaman hareket yönüne zıttır ve yapılan işin bir kısmını ısı enerjisine dönüştürür.
💡 İpucu: Günlük hayatta "iş" dediğimiz birçok eylem (örn: kitap okumak, ders çalışmak) bilimsel anlamda iş değildir. Bilimsel iş için mutlaka kuvvet ve kuvvet doğrultusunda yer değiştirme olmalıdır.
📌 Işık
Işık, çevremizi görmemizi sağlayan bir enerji türüdür. Bu bölümde ışığın soğurulması, renkler, aynalar ve mercekler gibi konulara odaklanılır.
- Işığın Soğurulması: Işığın bir madde tarafından emilmesidir. Koyu renkli cisimler ışığı daha çok soğururken, açık renkli cisimler daha az soğurur ve daha çok yansıtır. Soğurulan ışık enerjisi genellikle ısı enerjisine dönüşür.
- Renkler: Beyaz ışık, tüm renklerin (kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, mor) birleşimidir. Cisimler, üzerine düşen ışık renklerinden kendi rengini yansıtır, diğer renkleri soğurur. Örneğin, kırmızı bir cisim üzerine beyaz ışık düştüğünde kırmızı ışığı yansıtır, diğer renkleri soğurur.
- Ana Renkler: Kırmızı, Yeşil, Mavi (RGB). Bu renkler karıştırılarak diğer renkler elde edilebilir.
- Aynalar: Işığı düzenli bir şekilde yansıtan yüzeylerdir.
- Düz Ayna: Görüntü sanal, düz ve cisimle aynı boyuttadır. Aynaya uzaklığı cismin uzaklığına eşittir.
- Küresel Aynalar (Çukur ve Tümsek Ayna):
- Çukur Ayna: Işığı bir noktada toplar. Gerçek veya sanal, ters veya düz, büyük veya küçük görüntüler oluşturabilir. Dişçi aynası, el feneri reflektörü gibi yerlerde kullanılır.
- Tümsek Ayna: Işığı dağıtır. Her zaman sanal, düz ve cisimden küçük görüntü oluşturur. Geniş görüş alanı sağlar (araç yan aynaları, güvenlik aynaları).
- Mercekler: Işığı kırarak görüntü oluşturan saydam cisimlerdir.
- İnce Kenarlı Mercek (Yakınsak): Işığı bir noktada toplar. Büyüteç, gözlük, teleskop gibi yerlerde kullanılır.
- Kalın Kenarlı Mercek (Iraksak): Işığı dağıtır. Miyop göz kusurunun düzeltilmesinde kullanılır.
⚠️ Dikkat: Renk sorularında, bir cismin hangi renkte görüldüğü, hem cismin kendi rengine hem de üzerine düşen ışığın rengine bağlıdır. Örneğin, kırmızı bir cisim mavi ışık altında siyah görünür çünkü mavi ışığı soğurur ve yansıtacak kırmızı ışık yoktur.
📌 Canlılarda Üreme, Büyüme ve Gelişme
Bu ünite, canlıların nesillerini devam ettirme yollarını ve yaşam döngülerini inceler.
- Üreme: Canlıların kendilerine benzer yeni bireyler oluşturmasıdır.
- Eşeysiz Üreme: Tek bir ata canlıdan, döllenme olmadan yeni bireylerin oluşmasıdır. Oluşan yavrular ata canlıyla genetik olarak özdeştir. (Örn: Bölünme, tomurcuklanma, vejetatif üreme, rejenerasyon).
- Eşeyli Üreme: Farklı iki eşeyden gelen üreme hücrelerinin (sperm ve yumurta) birleşmesiyle (döllenme) yeni bireylerin oluşmasıdır. Yavrular, iki atanın genetik özelliklerini taşır ve genetik çeşitlilik sağlar.
- Bitkilerde Üreme:
- Eşeysiz Üreme: Çelikle, yumruyla, soğanla, sürünücü gövdeyle (çilek) veya yaprakla üreme (vejetatif üreme).
- Eşeyli Üreme: Çiçekli bitkilerde polen ve tohum oluşumuyla gerçekleşir. Tozlaşma ve döllenme sonrası tohum ve meyve oluşur.
- Hayvanlarda Üreme:
- Eşeysiz Üreme: Bölünme (amip), tomurcuklanma (hidra), rejenerasyon (deniz yıldızı).
- Eşeyli Üreme: Genellikle iç döllenme (memeliler, kuşlar, sürüngenler) veya dış döllenme (balıklar, kurbağalar) ile gerçekleşir.
- Büyüme ve Gelişme:
- Büyüme: Canlının kütle ve hacimce artışıdır.
- Gelişme: Canlının sahip olduğu yapıların ve fonksiyonların olgunlaşmasıdır (örn: organların görev yapmaya başlaması).
- Başkalaşım (Metamorfoz): Bazı canlılarda (kelebek, kurbağa) yumurtadan çıkan yavrunun ergin canlıya benzemeyip farklı evrelerden geçerek değişim göstermesidir.
📝 Not: İnsanlarda üreme de eşeyli üreme şeklindedir ve üreme sistemleri, döllenme, embriyonik gelişim gibi konular bu başlık altında incelenir.
📌 İnsan Vücudundaki Sistemler (Seçme Konular)
İnsan vücudu birçok sistemin uyumlu çalışmasıyla ayakta kalır. Bu bölümde temel sistemlerin yapı ve görevlerine göz atacağız.
- Destek ve Hareket Sistemi: Vücuda şekil veren, destek sağlayan ve hareket etmemizi sağlayan sistemdir.
- Kemikler: Vücudun çatısını oluşturur, iç organları korur, kan üretir ve mineralleri depolar.
- Kaslar: Kemiklere bağlanarak veya iç organların yapısında bulunarak hareket etmemizi sağlar. İstemli (iskelet kasları) ve istemsiz (düz kaslar, kalp kası) kaslar bulunur.
- Eklemler: Kemiklerin birleştiği yerlerdir. Oynar, yarı oynar ve oynamaz eklemler olmak üzere çeşitleri vardır.
- Sindirim Sistemi: Besinleri vücudun kullanabileceği hale getiren sistemdir.
- Mekanik Sindirim: Besinlerin fiziksel olarak daha küçük parçalara ayrılmasıdır (örn: çiğneme, mide kaslarının kasılması).
- Kimyasal Sindirim: Enzimler yardımıyla besinlerin kimyasal olarak yapı taşlarına ayrılmasıdır (örn: karbonhidratların ağızda, proteinlerin midede, yağların ince bağırsakta sindirimi).
- Organlar: Ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak, anüs. Yardımcı organlar: Karaciğer, pankreas.
- Dolaşım Sistemi: Vücutta besin, oksijen ve atık maddelerin taşınmasını sağlayan sistemdir.
- Kalp: Kanı vücuda pompalayan kaslı organdır.
- Kan Damarları: Kanın taşındığı boru şeklindeki yapılar (atardamar, toplardamar, kılcal damar).
- Kan: Besin, oksijen ve atıkları taşıyan, vücut sıcaklığını düzenleyen sıvıdır (alyuvar, akyuvar, kan pulcukları, plazma).
- Büyük Kan Dolaşımı: Kalpten çıkan temiz kanın vücuda yayılıp kirlenerek kalbe geri dönmesidir.
- Küçük Kan Dolaşımı: Kalpten çıkan kirli kanın akciğerlere gidip temizlenerek kalbe geri dönmesidir.
💡 İpucu: Sindirim sisteminde hangi organın hangi besinin kimyasal sindirimini başlattığını ve hangi yardımcı organların sindirime ne şekilde katkı sağladığını iyi öğrenmelisin.
