🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 1. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz ana konuları, yani I. Dünya Savaşı'ndan Kurtuluş Savaşı'nın sonuna kadar olan süreci ve önemli antlaşmaları sade bir dille özetlemektedir.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti
I. Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında yaşanan ve dünya siyasi haritasını kökten değiştiren büyük bir çatışmadır. Osmanlı Devleti de bu savaşta İttifak Devletleri safında yer almıştır.
- Savaşın Nedenleri: Sanayi İnkılabı sonrası hammadde ve pazar arayışı, sömürgecilik yarışı, milliyetçilik akımı, devletler arası bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri).
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi: İngiltere'den kaçan Alman gemileri Goeben ve Breslau'nun Osmanlı'ya sığınması ve ardından Karadeniz'de Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı savaşa girdi.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler: Kafkas, Kanal, Çanakkale, Irak, Hicaz-Yemen, Galiçya, Romanya, Makedonya.
- Çanakkale Cephesi: Osmanlı'nın zafer kazandığı tek cephedir. İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme ve Rusya'ya yardım ulaştırma planlarını engellemiştir. Mustafa Kemal bu cephede tanınmıştır.
⚠️ Dikkat: I. Dünya Savaşı'nın en önemli sonuçlarından biri, Osmanlı ve Avusturya-Macaristan gibi çok uluslu imparatorlukların yıkılması ve yeni ulus devletlerin kurulmasıdır.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan çekilmek için imzaladığı, ağır maddeler içeren bir ateşkes antlaşmasıdır.
- Önemli Maddeleri:
- Boğazlar İtilaf Devletleri'ne açılacak ve buralardaki istihkâmlar (askeri yapılar) işgal edilecek.
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silahları İtilaf Devletleri'ne teslim edilecek.
- 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek. (Anadolu'nun işgaline hukuki zemin hazırlamıştır.)
- 24. Madde: Doğu Anadolu'da altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri buraları işgal edebilecek. (Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı taşır.)
- Sonuçları: Osmanlı Devleti fiilen sona ermiş, Anadolu işgale açık hale gelmiştir.
💡 İpucu: Mondros'un 7. ve 24. maddeleri, işgallere hukuki kılıf uydurma amacı taşıdığı için çok önemlidir.
📌 Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919)
I. Dünya Savaşı'nı bitirmek ve barış antlaşmalarının esaslarını belirlemek amacıyla toplanan konferanstır.
- Önemli Kararlar:
- Milletler Cemiyeti'nin kurulması kararı alındı.
- Yenilen devletlerle yapılacak barış antlaşmalarının taslakları hazırlandı.
- İtilaf Devletleri arasında Anadolu'nun paylaşımı konusunda ilk anlaşmazlıklar çıktı (İzmir'in Yunanistan'a verilmesi).
- Sonuçları: Sömürgeciliğin yerini "manda ve himaye" adı altında yeni bir sömürgecilik anlayışı aldı.
📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve Örgütlenme Dönemi
Mondros sonrası başlayan işgallere karşı Türk milletinin direnişidir.
- Cemiyetler:
- Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: İşgalleri kolaylaştıran, yabancı devletlerin himayesini isteyen cemiyetlerdir (Örn: Teali İslam, Kürt Teali, Mavri Mira, Pontus Rum).
- Milli Cemiyetler (Yararlı Cemiyetler): İşgallere karşı bölgesel direniş gösteren, Türk vatanının bütünlüğünü savunan cemiyetlerdir (Örn: Trakya Paşaeli, İzmir Müdafaa-i Hukuk, Kilikyalılar).
- Kuvâ-yi Milliye: İşgaller karşısında halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu düzensiz silahlı direniş birlikleridir. İlk direniş Hatay Dörtyol'da başlamıştır.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): Milli Mücadele'nin fiili başlangıcıdır. Mustafa Kemal, Anadolu'ya geçerek örgütlenme çalışmalarını başlattı.
- Genelgeler ve Kongreler:
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi belirlendi. "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ilkesiyle ulusal egemenliğe vurgu yapıldı.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919): Doğu Anadolu'daki cemiyetleri birleştirdi. "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." ilkesi benimsendi. Manda ve himaye reddedildi. Temsil Heyeti kuruldu.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. Manda ve himaye kesin olarak reddedildi. İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
📝 Not: Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışından itibaren yayımladığı genelgeler ve topladığı kongreler, Milli Mücadele'nin halka mal edilmesini ve teşkilatlanmasını sağlamıştır.
📌 Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî
Amasya Görüşmeleri sonrası toplanan son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde alınan önemli kararlar.
- Misak-ı Millî (Milli Yemin) Kararları (28 Ocak 1920): Türk vatanının sınırları çizildi, kapitülasyonlar reddedildi, azınlık hakları ve Boğazların durumu gibi konulara açıklık getirildi. Ulusal bağımsızlık ve toprak bütünlüğü temel prensip olarak belirlendi.
- İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920): Misak-ı Millî kararları üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı. Bu durum, Ankara'da yeni bir meclis açılmasını zorunlu kıldı.
📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı (23 Nisan 1920)
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Ankara'da açılan yeni meclistir.
- Özellikleri:
- Olağanüstü yetkilere sahip, kurucu bir meclistir.
- Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu benimsemiştir.
- Güçler Birliği ilkesiyle çalışmıştır (yasama, yürütme ve yargı yetkileri mecliste toplanmıştır).
- Meclis hükümeti sistemi benimsenmiştir (bakanlar meclis içinden seçilir).
⚔️ Kurtuluş Savaşı Cepheleri
TBMM'nin açılmasından sonra düzenli ordularla yürütülen bağımsızlık mücadelesidir.
- Doğu Cephesi:
- Komutan: Kazım Karabekir Paşa.
- Düşman: Ermeniler.
- Sonuç: Ermeniler yenilgiye uğratıldı ve Gümrü Antlaşması (2-3 Aralık 1920) imzalandı. Bu antlaşma, TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır ve Ermeni iddialarını geçersiz kılmıştır.
- Güney Cephesi:
- Düşman: Fransızlar ve Ermeni çeteleri.
- Önemli Direnişler: Maraş, Antep, Urfa'da Kuvâ-yi Milliye birlikleri ve halk direnişi etkili oldu. Bu şehirlere "Kahraman", "Gazi", "Şanlı" unvanları verildi.
- Sonuç: Fransızlar, Sakarya Savaşı sonrası imzalanan Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Anadolu'dan çekildi.
- Batı Cephesi:
- Komutan: İsmet İnönü (düzenli ordu döneminde).
- Düşman: Yunanlılar.
- Önemli Savaşlar:
- I. İnönü Savaşı (10 Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferi. Teşkilat-ı Esasiye (1921 Anayasası) kabul edildi. Londra Konferansı düzenlendi. Afganistan ile Dostluk Antlaşması, Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması imzalandı.
- II. İnönü Savaşı (23 Mart-1 Nisan 1921): Düzenli ordunun ikinci zaferi.
- Kütahya-Eskişehir Savaşları (10-24 Temmuz 1921): Türk ordusunun tek yenilgisi. Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verildi.
- Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos-13 Eylül 1921): "Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." sözü bu savaşta söylendi. Mustafa Kemal'e Gazilik unvanı ve Mareşallik rütbesi verildi.
- Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26-30 Ağustos 1922): "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" emri verildi. Kurtuluş Savaşı'nın son ve kesin zaferidir.
📜 Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Kurtuluş Savaşı'nı sona erdiren ve Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası alandaki varlığını tescilleyen antlaşmadır.
- Türk Heyeti Başkanı: İsmet İnönü.
- Çözüme Kavuşan Konular:
- Sınırlar: Irak sınırı (Musul) hariç günümüz sınırları büyük ölçüde çizildi.
- Kapitülasyonlar: Tamamen kaldırıldı. (Tam bağımsızlık ilkesi doğrultusunda önemli bir başarıdır.)
- Azınlıklar: Türkiye'deki tüm azınlıklar Türk vatandaşı kabul edildi.
- Dış Borçlar: Osmanlı borçları, Osmanlı'dan ayrılan devletler ve Türkiye arasında paylaştırıldı.
- Boğazlar: Uluslararası bir komisyon tarafından yönetilmesi kararlaştırıldı (tam egemenlik sağlanamadı, bu durum Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile değişecektir).
- Savaş Tazminatı: Yunanistan, Karaağaç ve çevresini Türkiye'ye savaş tazminatı olarak verdi.
- Önemli Sonuç: Sevr Antlaşması'nın geçersizliğini kanıtlamış, Türkiye Cumhuriyeti'nin tapu senedi niteliğindedir.
💡 İpucu: Lozan Antlaşması'nda çözülemeyen veya Türkiye'nin istediği gibi sonuçlanmayan bazı konular (Musul, Hatay, Boğazlar) daha sonraki yıllarda Türkiye'nin dış politikasında önemli yer tutmuştur.
