Sevgili öğrenciler, bu soruda halk ağzında sıkça karşılaştığımız bir ses olayını inceleyeceğiz. Kelimelerin zamanla veya yöresel kullanımlarla nasıl değiştiğini görmek dilimizin canlılığını gösterir. Hadi, "yaprak" kelimesinin "yarpak" haline gelmesini adım adım inceleyelim:
- Öncelikle verilen kelimeye ve onun halk ağzındaki kullanımına dikkatlice bakalım: "yaprak" kelimesi "yarpak" şeklinde söylenmiştir.
- Bu iki kelimeyi karşılaştırdığımızda, kelimenin ortasındaki 'p' ve 'r' seslerinin yer değiştirdiğini fark ederiz. Yani, "yap-rak" iken "yar-pak" olmuştur.
- Şimdi seçenekleri tek tek değerlendirelim:
- A) Ünsüz türemesi: Bir kelimeye yeni bir ünsüz sesin eklenmesidir (örneğin: his + etmek = hissetmek). Bizim örneğimizde yeni bir ünsüz eklenmemiştir, sadece var olan ünsüzler yer değiştirmiştir. Bu nedenle A seçeneği doğru değildir.
- B) Göçüşme (Metatez): Bir kelime içindeki seslerin (genellikle ünsüzlerin) yer değiştirmesi olayıdır. Halk ağzında "toprak" yerine "torpak", "kirpik" yerine "kiprik" denilmesi gibi örnekleri vardır. "Yaprak" kelimesindeki 'p' ve 'r' seslerinin yer değiştirmesi tam da bu tanıma uymaktadır.
- C) Ünlü daralması: Geniş ünlülerin (a, e) dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönüşmesidir (örneğin: bekle + yor = bekliyor). Bizim örneğimizde ünlü seslerde bir daralma söz konusu değildir. Bu nedenle C seçeneği doğru değildir.
- D) Ünsüz düşmesi: Bir kelimeden ünsüz sesin düşmesidir (örneğin: küçük + cük = küçücük). Bizim örneğimizde herhangi bir ünsüz ses düşmemiştir, sadece yer değiştirmiştir. Bu nedenle D seçeneği doğru değildir.
- Görüldüğü gibi, "yaprak" kelimesindeki 'p' ve 'r' seslerinin yer değiştirmesi, seslerin kelime içinde konum değiştirmesi anlamına gelen Göçüşme ses olayına örnektir.
Cevap B seçeneğidir.
