6. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin kökünde göçüşme olayı meydana gelmiştir?
A) EkşimikMerhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, sözcüklerin köklerinde meydana gelen ses olaylarından biri olan "göçüşme" (metatez) olayını anlamamız ve doğru sözcüğü bulmamız isteniyor. Şimdi adım adım bu kavramı açıklayalım ve seçenekleri inceleyelim.
Göçüşme, bir sözcükteki iki sesin (genellikle ünsüzlerin) yer değiştirmesi olayıdır. Bu durum, sözcüğün telaffuzunu kolaylaştırmak veya zamanla dilin doğal evrimi sonucunda ortaya çıkabilir. Örneğin, "yalnız" kelimesi aslında "yalınız"dan, "yanlış" kelimesi ise "yalnış"tan gelmektedir. Bu örneklerde 'l' ve 'n' sesleri yer değiştirmiştir.
Bu sözcüğün kökü "ekşi"dir. "Ekşi" sözcüğünde veya "ekşimik" türetilirken herhangi bir ses göçüşmesi olayı meydana gelmemiştir. "Ekşimik", "ekşi" kökünden türemiş bir isimdir.
"Yanlış" sözcüğü, halk ağzında veya eski dilde "yalnış" biçiminden 'l' ve 'n' seslerinin yer değiştirmesiyle (göçüşme) oluşmuştur. Ancak bu sözcüğün kökü "yanıl-" fiilidir. "Yanıl-" kökünde bir göçüşme yoktur. Göçüşme, "yanıl-" fiilinden türeyen "yalnış" biçiminin "yanlış"a dönüşmesi sırasında gerçekleşmiştir. Soru kökün kendisinde göçüşme olup olmadığını sorduğu için bu seçenek doğru değildir.
Bu sözcük, Arapça kökenli "kirbit" kelimesinden Türkçeye geçerken ses göçüşmesine uğramıştır. "Kirbit" kelimesindeki 'r' ve 'b' sesleri yer değiştirerek "kibrit" şeklini almıştır. Türkçede "kibrit" kelimesi bir kök olarak kabul edilir ve bu kök, göçüşme olayı sonucunda oluşmuştur. Yani, sözcüğün kendisi (kökü) göçüşme ile ortaya çıkmıştır. Bu nedenle doğru cevaptır.
"Yalnız" sözcüğü de "yalınız" biçiminden 'l' ve 'n' seslerinin yer değiştirmesiyle (göçüşme) oluşmuştur. Bu sözcüğün kökü "yalın"dır. "Yalın" kökünde bir göçüşme yoktur. Göçüşme, "yalın" kökünden türeyen "yalınız" biçiminin "yalnız"a dönüşmesi sırasında gerçekleşmiştir. Tıpkı "yanlış" örneğinde olduğu gibi, göçüşme kökün kendisinde değil, kelimenin türemiş veya evrimleşmiş halinde meydana gelmiştir.
Bu durumda, kökünün kendisinde göçüşme olayı meydana gelmiş olan sözcük "kibrit"tir.
Cevap C seçeneğidir.
