Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de/da" bağlaç görevinde kullanılmamıştır?
A) O kitabı ben de okudum.
B) Sınıfta Ayşe de vardı.
C) Evdeki hesap çarşıya uymadı.
D) Sinemaya gittik, tiyatroya da.
Sevgili öğrenciler, bu soruda "de/da" bağlacının kullanımını doğru bir şekilde tespit etmemiz isteniyor. "De/da"nın bağlaç mı yoksa bulunma hâl eki mi olduğunu anlamak için iki temel kuralı hatırlayalım:
- Bağlaç olan "de/da": Her zaman ayrı yazılır. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz, sadece daralır veya vurgu değişir. "Bile, dahi" anlamı katar.
- Bulunma hâl eki olan "-de/-da": Her zaman kelimeye bitişik yazılır. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur, hatta cümle anlamsız hale gelir. "Nerede?" sorusuna cevap verir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) O kitabı ben de okudum.
- Buradaki "de" ayrı yazılmıştır.
- Cümleden çıkarıp okuyalım: "O kitabı ben okudum." Cümlenin anlamı bozulmuyor, sadece "benim de okuduğum" vurgusu azalıyor.
- "Ben bile okudum" anlamı taşıdığı için bu bir bağlaçtır.
- B) Sınıfta Ayşe de vardı.
- Buradaki "de" ayrı yazılmıştır.
- Cümleden çıkarıp okuyalım: "Sınıfta Ayşe vardı." Cümlenin anlamı bozulmuyor, "Ayşe'nin de olduğu" vurgusu azalıyor.
- "Ayşe bile vardı" anlamı taşıdığı için bu bir bağlaçtır.
- C) Evdeki hesap çarşıya uymadı.
- Burada "deki" şeklinde bir ek grubu görüyoruz. Bu, "ev" kelimesine gelen bulunma hâl eki "-de" ve ardından gelen sıfat yapan "-ki" ekidir.
- "Evdeki" kelimesinden "-de" ekini çıkarmaya çalışırsak "Evki hesap" gibi anlamsız bir ifade ortaya çıkar.
- "Evde" kelimesi, "nerede?" sorusuna cevap verir ve bir bulunma durumunu ifade eder. Bu nedenle buradaki "-de" bağlaç değil, bulunma hâl ekidir.
- D) Sinemaya gittik, tiyatroya da.
- Buradaki "da" ayrı yazılmıştır.
- Cümleden çıkarıp okuyalım: "Sinemaya gittik, tiyatroya." Cümlenin anlamı biraz eksik kalıyor ancak tamamen bozulmuyor. "Sinemaya gittiğimiz gibi tiyatroya da gittik" anlamını pekiştiriyor.
- "Tiyatroya bile" anlamı taşıdığı için bu bir bağlaçtır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "de/da"nın bağlaç görevinde kullanılmadığı tek seçeneğin C seçeneği olduğu açıkça görülmektedir. C seçeneğindeki "-de", bulunma hâl ekidir.
Cevap C seçeneğidir.
