5. Harita üzerinde işaretlenmiş beş farklı şehir ve bu şehirlere ait ortalama sıcaklık değerleri verilmiştir. Şehirlerin enlem değerleri ile sıcaklık değerleri karşılaştırıldığında aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılır?
A) Enlem ile sıcaklık arasında doğru orantı vardır
B) Enlem arttıkça sıcaklık değerleri düzenli olarak azalır
C) Sıcaklık dağılışında enlemin etkisi yoktur
D) Sıcaklık değerleri tamamen okyanus akıntılarına bağlıdır
Bu soruyu çözmek için, Dünya üzerindeki sıcaklık dağılışını etkileyen temel coğrafi faktörlerden biri olan enlemin etkisini anlamamız gerekiyor. Harita üzerinde işaretlenmiş şehirlerin enlem değerleri ile sıcaklık değerlerini karşılaştırdığımızda genel bir eğilim görmeliyiz.
- Adım 1: Enlem ve Sıcaklık İlişkisini Anlamak
- Dünya'nın şekli ve Güneş etrafındaki hareketi nedeniyle, Güneş ışınları Ekvator'a (düşük enlemler) daha dik açıyla gelirken, kutuplara (yüksek enlemler) doğru eğik açılarla düşer.
- Güneş ışınları dik açıyla geldiğinde, enerji daha küçük bir alana yoğunlaşır ve bu da sıcaklıkların daha yüksek olmasına neden olur.
- Güneş ışınları eğik açıyla geldiğinde ise enerji daha geniş bir alana yayılır ve atmosferde daha uzun bir yol katettiği için enerji kaybı artar, bu da sıcaklıkların daha düşük olmasına neden olur.
- Bu temel prensibe göre, Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe (yani enlem derecesi arttıkça) sıcaklıkların genel olarak azalması beklenir.
- Adım 2: Seçenekleri Değerlendirmek
- A) Enlem ile sıcaklık arasında doğru orantı vardır: Bu ifade, enlem arttıkça sıcaklığın da artacağı anlamına gelir. Ancak yukarıda açıkladığımız gibi, enlem arttıkça sıcaklıklar genellikle azalır. Dolayısıyla bu seçenek yanlıştır.
- B) Enlem arttıkça sıcaklık değerleri düzenli olarak azalır: Bu ifade, coğrafyanın temel sıcaklık dağılış prensiplerinden biridir. Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe, Güneş ışınlarının düşme açısı küçüldüğü için sıcaklıklar genel olarak azalır. "Düzenli olarak" ifadesi, bu azalışın genel bir eğilim olduğunu vurgular, ancak yerel faktörlerin (yükselti, denizellik, okyanus akıntıları vb.) bu düzenliliği bozabileceği istisnalar olabileceğini de unutmamak gerekir. Ancak genel eğilim budur. Bu seçenek doğrudur.
- C) Sıcaklık dağılışında enlemin etkisi yoktur: Enlem, sıcaklık dağılışını etkileyen en temel ve en önemli faktörlerden biridir. Bu seçenek kesinlikle yanlıştır.
- D) Sıcaklık değerleri tamamen okyanus akıntılarına bağlıdır: Okyanus akıntıları, sıcaklık dağılışını etkileyen önemli faktörlerden biridir (örneğin, Gulf Stream sıcaklığı artırır). Ancak sıcaklık değerleri sadece okyanus akıntılarına bağlı değildir; enlem, yükselti, karasallık-denizellik, rüzgarlar gibi birçok faktör sıcaklıkları etkiler. "Tamamen" ifadesi bu seçeneği yanlış kılar.
Yukarıdaki değerlendirmeler ışığında, harita üzerindeki şehirlerin enlem değerleri ile sıcaklık değerlerini karşılaştırdığımızda, enlem arttıkça sıcaklıkların genel olarak azaldığı sonucuna ulaşırız.
Cevap B seçeneğidir.
