Hangi cümlede "-de" ekinin yazımı doğrudur?
A) Bu kitabı Ali de okumuş.
B) Yarınki toplantıda sende hazır bulun.
C) O filmi ben de izlemek istiyorum.
D) Sınıfta kalan öğrenciler üzülmüşler.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugünkü sorumuz, Türkçede sıkça karıştırılan "-de" ekinin yazımıyla ilgili. "-de"nin iki farklı görevi vardır: biri ek (suffix), diğeri bağlaç (conjunction). Bu ikisini ayırt etmek, doğru yazım için çok önemlidir.
- Ek olan "-de" (-de, -da, -te, -ta): Bu, bir ismin "bulunma hâli"ni gösterir. "Nerede?", "Kimde?", "Ne zaman?" gibi sorulara cevap verir. Kelimeye bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur veya tamamen değişir. Ünsüz benzeşmesi (sertleşme) kuralına uyar (örneğin, "sınıf" kelimesine geldiğinde "sınıfta" olur).
- Bağlaç olan "de" (de, da): Bu, "dahi", "bile" veya "ayrıca" anlamlarını katar. Her zaman kelimeden ayrı yazılır. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz, sadece "dahi" veya "bile" anlamı kaybolur. Ünsüz benzeşmesi kuralına uymaz (yani "te" veya "ta" olmaz, her zaman "de" veya "da" şeklinde kalır).
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Bu kitabı Ali de okumuş.
- Buradaki "de", "Ali dahi okumuş" veya "Ali bile okumuş" anlamını veren bir bağlaçtır.
- Bağlaç olan "de" her zaman ayrı yazılır. Bu cümlede "de" ayrı yazıldığı için bağlacın yazımı doğrudur.
- Ancak soru, "-de" ekinin yazımını sorduğu için, bu seçenek doğru cevabı içermemektedir çünkü burada bir ek değil, bir bağlaç bulunmaktadır.
- B) Yarınki toplantıda sende hazır bulun.
- Buradaki "sende" kelimesinde kastedilen anlam "sen de hazır bulun" yani "sen de ol" şeklindedir. Bu bir bağlaçtır.
- Bağlaç olan "de" ayrı yazılmalıdır ("sen de").
- "Sende" bitişik yazıldığında ise "senin üzerinde, senin yanında" gibi bir anlam taşır ki bu cümlenin anlamıyla uyuşmaz.
- Bu nedenle, bağlaç olan "de" burada yanlış yazılmıştır. Ayrıca, bu bir ek değil, bağlaçtır.
- C) O filmi ben de izlemek istiyorum.
- Buradaki "bende" kelimesinde kastedilen anlam "ben de istiyorum" yani "ben de dahilim" şeklindedir. Bu bir bağlaçtır.
- Bağlaç olan "de" ayrı yazılmalıdır ("ben de").
- "Bende" bitişik yazıldığında ise "benim üzerimde, benim yanımda" gibi bir anlam taşır ki bu cümlenin anlamıyla uyuşmaz.
- Bu nedenle, bağlaç olan "de" burada yanlış yazılmıştır. Ayrıca, bu bir ek değil, bağlaçtır.
- D) Sınıfta kalan öğrenciler üzülmüşler.
- Buradaki "Sınıfta" kelimesindeki "-ta", "nerede" sorusuna cevap veren bulunma hâli ekidir ("sınıfın içinde").
- "Sınıf" kelimesinin sonundaki "f" sert ünsüz olduğu için, ek "-de" yerine "-ta" şeklini alarak ünsüz benzeşmesi kuralına uymuştur.
- Ek olan "-de/-da/-te/-ta" her zaman kelimeye bitişik yazılır. Cümleden çıkarıldığında ("Sınıf kalan öğrenciler üzülmüşler.") cümlenin anlamı bozulur ve anlamsız hale gelir.
- Bu cümlede "-ta" eki doğru bir şekilde bitişik yazılmıştır ve bir ektir.
Cevap D seçeneğidir.
