Kontrol çaprazlaması, bir canlının belirli bir özellik için genotipini (genetik yapısını) belirlemek amacıyla yapılan özel bir çaprazlama yöntemidir. Özellikle baskın fenotipe (dış görünüşe) sahip bir bireyin homozigot mu (saf döl) yoksa heterozigot mu (melez döl) olduğunu anlamak için kullanılır.
Baskın bir özelliği gösteren bir canlının genotipini doğrudan gözlemleyerek anlayamayız. Çünkü hem homozigot baskın (örneğin, AA) hem de heterozigot (Aa) genotipler aynı fenotipi (baskın özelliği) gösterir. İşte kontrol çaprazlaması bu noktada devreye girer.
Kontrol çaprazlaması, genotipi bilinmeyen baskın fenotipli bireyin, çekinik fenotipli (genotipi kesin olarak bilinen, örneğin aa) bir bireyle çaprazlanmasıdır. Bu çaprazlama sonucunda elde edilen yavruların fenotipleri incelenerek, baskın fenotipli ebeveynin genotipi hakkında bilgi edinilir.
Kontrol çaprazlaması sonuçlarını değerlendirmek için Punnett karesi kullanılır. Şimdi olası durumları inceleyelim:
Bu durumda, AA genotipli birey ile aa genotipli birey çaprazlanır. Punnett karesi aşağıdaki gibi olur:
| a | a | |
|---|---|---|
| A | Aa | Aa |
| A | Aa | Aa |
Sonuç: Tüm yavrular Aa genotipli ve baskın fenotipli olur.
Bu durumda, Aa genotipli birey ile aa genotipli birey çaprazlanır. Punnett karesi aşağıdaki gibi olur:
| a | a | |
|---|---|---|
| A | Aa | Aa |
| a | aa | aa |
Sonuç: Yavruların %50'si Aa genotipli (baskın fenotipli), %50'si aa genotipli (çekinik fenotipli) olur.
Uzun boylu (baskın) bir bezelye bitkisinin genotipini belirlemek için kontrol çaprazlaması yapılıyor. Bu bitki, kısa boylu (çekinik) bir bezelye bitkisiyle çaprazlanıyor. Çaprazlama sonucunda elde edilen 20 bezelye bitkisinden 10'u uzun boylu, 10'u kısa boylu oluyor. Buna göre, başlangıçtaki uzun boylu bezelye bitkisinin genotipi nedir?
Çözüm: Yavruların yarısı uzun, yarısı kısa boylu olduğuna göre, uzun boylu bezelye bitkisi heterozigottur (Aa).
