2026 TYT Fizik: Basınç ve Yükseklik İlişkisi Nedir? Açık Hava Basıncı Hesaplama

Question

Basınç ve yükseklik arasındaki ilişkiyi tam olarak anlayamıyorum. Yükseğe çıktıkça basınç neden değişiyor? Açık hava basıncını nasıl hesaplayacağım?

Answer 1

🌍 2026 TYT Fizik: Basınç ve Yükseklik İlişkisi

Basınç, bir yüzeye uygulanan kuvvetin o yüzey alanına oranıdır. Günlük hayatta sıkça karşılaştığımız bir kavram olan basınç, fizik problemlerinde de önemli bir yer tutar. Özellikle açık hava basıncı ve yüksekliğin değişimi, TYT sınavında karşımıza çıkabilecek konulardandır.

💨 Açık Hava Basıncı Nedir?

Atmosferde bulunan gazların yeryüzüne uyguladığı kuvvete açık hava basıncı denir. Bu basınç, deniz seviyesinde en yüksek değerdedir ve yükseklere çıkıldıkça azalır. Açık hava basıncını ilk ölçen bilim insanı Toricelli'dir.

• 🌊 Deniz Seviyesi: Açık hava basıncının en yüksek olduğu yerdir. Yaklaşık olarak 101325 Pascal (Pa) veya 1 atmosfer (atm) değerindedir.
• ⛰️ Yükseklik: Yükseklere çıkıldıkça atmosferdeki gaz yoğunluğu azalır. Bu nedenle açık hava basıncı da düşer.

🪜 Yükseklik ve Basınç Arasındaki İlişki

Yükseklik arttıkça açık hava basıncı azalır. Bu ilişkiyi anlamak için dağlara tırmanan birini veya bir uçağın yükselmesini düşünebiliriz. Dağcılar yüksek rakımlarda daha az oksijenle karşılaşırlar çünkü basınç düşüktür. Uçak kabinleri de bu basınç farkını dengelemek için özel olarak tasarlanmıştır.

• 📉 Azalma Oranı: Yükseklikle basınç arasındaki azalma doğrusal değildir. Yani her yükseklik artışında aynı miktarda basınç azalmaz. Genellikle ilk birkaç kilometrede basınç daha hızlı düşer.
• 🌡️ Sıcaklık Etkisi: Basınç ve yükseklik ilişkisi sıcaklıktan da etkilenir. Sıcak hava yükselir ve daha düşük basınçlı bölgelere doğru hareket eder.

🧮 Açık Hava Basıncı Hesaplama

Açık hava basıncını hesaplamak için farklı yöntemler ve formüller bulunmaktadır. Ancak TYT seviyesinde genellikle basit orantılarla çözülebilecek sorularla karşılaşırız.

Barometre adı verilen aletlerle açık hava basıncı ölçülür.

• 📏 Basit Orantı: Örneğin, deniz seviyesinde basınç 1 atm ise, her 100 metrede basıncın yaklaşık olarak 1 mmHg azaldığı varsayılabilir. (Bu değer yaklaşık bir değerdir ve soruda verilir.)
• 📝 Formül: Daha karmaşık hesaplamalar için aşağıdaki gibi bir formül kullanılabilir: $P = P_0 \cdot e^{-(\frac{M \cdot g \cdot h}{R \cdot T})}$
  • $P$: Yükseklikteki basınç
  • $P_0$: Deniz seviyesindeki basınç
  • $M$: Havanın ortalama molekül ağırlığı
  • $g$: Yerçekimi ivmesi
  • $h$: Yükseklik
  • $R$: İdeal gaz sabiti
  • $T$: Sıcaklık (Kelvin cinsinden)

Ancak TYT sınavında bu kadar karmaşık formüllerle uğraşmanıza gerek kalmayacaktır. Sorular genellikle mantık yürütme ve basit orantı kurma becerilerinizi ölçmeye yöneliktir.

❓ Örnek Soru

Deniz seviyesinde açık hava basıncı 76 cmHg olarak ölçülmüştür. Bir dağın zirvesinde yapılan ölçümde ise basınç 66 cmHg olarak bulunmuştur. Buna göre dağın yüksekliği yaklaşık olarak kaç metredir? (Her 100 metrede basınç 1 cmHg azalmaktadır.)

Çözüm:

Basınç farkı: $76 - 66 = 10$ cmHg

Her 100 metrede 1 cmHg azaldığına göre, dağın yüksekliği:

$10 \cdot 100 = 1000$ metre

Cevap: 1000 metre

🎯 TYT İçin İpuçları

• 📖 Konuyu Anla: Basınç ve yükseklik ilişkisini temel düzeyde anladığından emin ol.
• ✍️ Bol Soru Çöz: Farklı tipte sorular çözerek pratik yap.
• 🤔 Mantık Yürüt: Soruları çözerken formülleri ezberlemek yerine mantık yürütmeye çalış.

Unutma, fizik sadece formüllerden ibaret değildir. Günlük hayatta karşılaştığımız olayları anlamamıza yardımcı olan bir araçtır. Başarılar!