🧬 2026 TYT Kimya: Çok Alellilik Nedir?
Çok alellilik, bir genin popülasyonda ikiden fazla alele sahip olması durumudur. Normalde bir genin iki aleli (baskın ve çekinik) varken, çok alellilikte birden fazla alel bulunur ve bu durum fenotip çeşitliliğini artırır.
- 🩸 Kan Grupları: İnsanlardaki ABO kan grubu sistemi çok alelliliğe en bilinen örnektir. Bu sistemde üç farklı alel bulunur: $I^A$, $I^B$ ve $i$.
- 🐇 Tavşanlarda Kürk Rengi: Tavşanlarda kürk rengini belirleyen genin dört farklı aleli bulunur: $C$ (vahşi tip), $c^{ch}$ (şinşilla), $c^h$ (himalaya) ve $c$ (albino).
🤔 Çok Alelliliğin Özellikleri
- 🧬 Birden Fazla Alel: Bir genin ikiden fazla aleli bulunur.
- 🎨 Fenotip Çeşitliliği: Daha fazla alel, daha fazla fenotip çeşidi demektir.
- 👥 Popülasyon Düzeyinde: Çok alellilik, bireylerde değil, popülasyon düzeyinde gözlemlenir. Çünkü her birey sadece iki alel taşıyabilir.
🧮 Genotip ve Fenotip Hesaplamaları
Çok alellilik durumunda genotip ve fenotip sayılarını hesaplamak biraz karmaşıklaşabilir. Eğer $n$ sayıda alel varsa, genotip sayısı $n(n+1)/2$ formülü ile bulunur. Örneğin, ABO kan grubu sisteminde 3 alel ($I^A$, $I^B$ ve $i$) bulunduğundan genotip sayısı:
$3(3+1)/2 = 6$ olur.
Bu genotipler şunlardır: $I^AI^A$, $I^AI^B$, $I^Ai$, $I^BI^B$, $I^Bi$, $ii$.
🧪 Örnek Soru ve Çözümü
Bir popülasyonda bir genin 4 farklı aleli bulunmaktadır. Bu popülasyonda kaç farklı genotip görülebilir?
- 🍎 Çözüm:
- Formülü uygulayalım: $n(n+1)/2$
- $n = 4$ (alel sayısı)
- Genotip sayısı: $4(4+1)/2 = 10$
🧬 Çok Alellilik ve Kalıtım
Çok alellilikte kalıtım, mendel genetiği prensiplerine uyar ancak daha fazla alel kombinasyonu olduğu için fenotip dağılımları daha karmaşık olabilir. Örneğin, ABO kan grubu sisteminde $I^A$ ve $I^B$ alelleri birbirine eş baskındır (kodominant), $i$ aleli ise çekiniktir. Bu durum, farklı kan gruplarının ortaya çıkmasına neden olur.
- 🩸 Kan Grubu Fenotipleri:
- $I^AI^A$ veya $I^Ai$ genotipleri A kan grubunu oluşturur.
- $I^BI^B$ veya $I^Bi$ genotipleri B kan grubunu oluşturur.
- $I^AI^B$ genotipi AB kan grubunu oluşturur (eş baskınlık).
- $ii$ genotipi 0 kan grubunu oluşturur.
