4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-r" eki fiile oldurganlık anlamı katmıştır?
A) Çiçekler baharda açar.
B) Müdür öğrencileri toplantıya çağırır.
C) Kuşlar dallara konar.
D) Sular dağlardan akar.
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden "-r" ekinin fiile oldurganlık (causative) anlamı kattığı cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle oldurganlık fiilinin ne olduğunu hatırlayalım:
- Oldurganlık Fiili Nedir? Bir fiilin öznesi tarafından yapılan eylemin, başka bir özne tarafından yaptırılması veya bir eylemin gerçekleşmesine sebep olunması durumunu ifade eden fiillerdir. Genellikle geçişsiz (nesne alamayan) bir fiilin geçişli (nesne alabilen) hâle getirilmesiyle veya geçişli bir fiilin geçişlilik derecesinin artırılmasıyla oluşur. Türkçede oldurganlık ekleri genellikle "-t", "-r", "-dır/-dir/-dur/-dür", "-ır/-ir/-ur/-ür" şeklindedir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Çiçekler baharda açar.
- Buradaki fiil "açmak"tır. "Açmak" fiili burada kendiliğinden gerçekleşen bir eylemi ifade eder (çiçekler kendi kendine açar). "-ar" eki ise geniş zaman ekidir. Fiile oldurganlık anlamı katmamıştır.
- B) Müdür öğrencileri toplantıya çağırır.
- Buradaki fiil "çağırmak"tır. Bu fiilin kökü "çağ-" olarak kabul edilebilir (eski Türkçede "çağmak" fiili akmak, fışkırmak anlamında geçişsiz bir fiildir). Bu geçişsiz köke "-ır" eki getirilerek "çağır-" fiili oluşturulmuştur. "Çağırmak" fiili, birinin gelmesine sebep olmak, birini getirtmek anlamı taşır. Yani müdür, öğrencilerin gelmesini sağlar, onlara bu eylemi yaptırır. Bu durumda "-ır" eki fiile oldurganlık anlamı katmıştır. İkinci "-ır" ise geniş zaman ekidir.
- C) Kuşlar dallara konar.
- Buradaki fiil "konmak"tır. "Konmak" fiili kendiliğinden gerçekleşen bir eylemi ifade eder (kuşlar kendi kendine konar). "-ar" eki ise geniş zaman ekidir. Fiile oldurganlık anlamı katmamıştır.
- D) Sular dağlardan akar.
- Buradaki fiil "akmak"tır. "Akmak" fiili kendiliğinden gerçekleşen bir eylemi ifade eder (sular kendi kendine akar). "-ar" eki ise geniş zaman ekidir. Fiile oldurganlık anlamı katmamıştır.
Gördüğümüz gibi, B seçeneğindeki "çağırır" fiilinde, "çağ-" köküne gelen "-ır" eki fiile oldurganlık anlamı katmış ve fiili geçişli hale getirmiştir. Müdür, öğrencilerin gelmesini sağlamaktadır.
Cevap B seçeneğidir.
