Bir araştırmacı, bitki hareketlerini sınıflandırırken aşağıdaki kriterleri kullanmaktadır:
I. Uyaranın yönüne bağlı olup olmaması
II. Hareketin büyüme ile ilişkisi
III. Tepkinin hızı
Buna göre nasti hareketleri için bu kriterlerden hangileri tropizm hareketlerinden kesin olarak ayırt edici özelliktir?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
Bitkilerde görülen hareketler, uyaranlara karşı verdikleri tepkilerdir. Bu hareketler temel olarak iki ana gruba ayrılır: tropizm ve nasti hareketleri. Bu iki hareket türünü ayırt etmek için verilen kriterleri adım adım inceleyelim:
- I. Uyaranın yönüne bağlı olup olmaması:
- Tropizm hareketleri, uyaranın (ışık, yer çekimi, su vb.) geldiği yöne doğru veya ters yöne gerçekleşen yönelim hareketleridir. Yani, uyaranın yönüne kesinlikle bağlıdırlar. Örneğin, bitkinin ışığa doğru yönelmesi (fototropizm).
- Nasti hareketleri ise uyaranın yönüne bağlı olmaksızın, uyaranın şiddetine bağlı olarak gerçekleşen tepkilerdir. Uyaranın nereden geldiği önemli değildir, sadece varlığı veya şiddeti tepkiyi tetikler. Örneğin, küstüm çiçeğinin dokunmaya karşı yapraklarını kapatması (sismonasti).
- Bu nedenle, uyaranın yönüne bağlı olup olmaması, nasti ve tropizm hareketlerini kesin olarak ayırt eden bir özelliktir.
- II. Hareketin büyüme ile ilişkisi:
- Tropizm hareketleri, bitki hücrelerinin bir yönde diğerine göre daha hızlı büyümesi sonucu gerçekleşen, genellikle yavaş ve kalıcı yönelimlerdir. Yani, büyüme ile doğrudan ilişkilidirler.
- Nasti hareketleri ise genellikle turgor basıncı (hücrelerin su alıp vermesi) değişiklikleri ile gerçekleşir ve büyüme ile ilişkili değildirler. Ancak, bazı nasti hareketleri (örneğin, bazı çiçeklerin açılıp kapanması) kısmen büyüme ile de ilişkili olabilir. Bu durum, nasti hareketlerinin tamamını "büyüme ile ilişkisiz" olarak tanımlamamızı engeller.
- Dolayısıyla, hareketin büyüme ile ilişkisi, nasti ve tropizm hareketlerini kesin olarak ayırt eden bir özellik değildir. Çünkü bazı nasti hareketleri de büyüme ile ilişkili olabilirken, tropizmler her zaman büyüme ile ilişkilidir.
- III. Tepkinin hızı:
- Tropizm hareketleri, büyüme süreçleri ile ilişkili oldukları için genellikle yavaş gerçekleşen hareketlerdir. Bu hareketlerin gözlemlenmesi zaman alabilir.
- Nasti hareketleri ise hem hızlı (örneğin, küstüm çiçeğinin dokunmaya anında tepki vermesi) hem de yavaş (örneğin, lale çiçeğinin sıcaklık değişimine bağlı olarak açılıp kapanması) olabilirler. Nasti hareketlerinin hızlı olabilme potansiyeli, onları her zaman yavaş olan tropizm hareketlerinden ayırır. Eğer bir bitki hareketi çok hızlı gerçekleşiyorsa, bu kesinlikle bir nasti hareketidir, tropizm olamaz.
- Bu nedenle, tepkinin hızı (özellikle hızlı tepki verebilme özelliği), nasti ve tropizm hareketlerini kesin olarak ayırt eden bir özelliktir.
Yukarıdaki analizlere göre, nasti hareketlerini tropizm hareketlerinden kesin olarak ayırt eden özellikler I (uyaranın yönüne bağlı olup olmaması) ve III (tepkinin hızı) kriterleridir.
Cevap C seçeneğidir.
