3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işi yapan belli olmadığı için "sözde özne" kullanılmıştır?
A) Çocuklar bahçede top oynuyor.
B) Kapı çalınınca hepimiz heyecanlandık.
C) Bütün pencereler temizlendi.
D) Annem yemekleri çok güzel pişirir.
Sevgili öğrenciler, bu soruda "sözde özne" kavramını anlamamız gerekiyor. Sözde özne, bir cümlede eylemi yapanın kim olduğunun belli olmadığı, ancak eylemden etkilenen varlığın özne görevinde kullanıldığı durumlarda ortaya çıkar. Bu tür cümlelerde fiiller genellikle edilgen çatılıdır (yani fiile "-l" veya "-n" ekleri gelir).
- Öncelikle "sözde özne"nin ne olduğunu hatırlayalım: Sözde özne, edilgen çatılı fiillerin olduğu cümlelerde, işi yapanın kim olduğunun belli olmadığı, ancak yapılan işten etkilenen varlığın özne olarak kullanıldığı durumlardır. Yani özne, aslında işi yapan değil, işten etkilenen konumundadır.
- Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Çocuklar bahçede top oynuyor.
- Bu cümlede "oynuyor" fiilini kim yapıyor? "Çocuklar" yapıyor.
- "Çocuklar" işi yapan varlıktır ve gerçek öznedir. Bu cümlede sözde özne yoktur.
- B) Kapı çalınınca hepimiz heyecanlandık.
- Bu cümlede "heyecanlandık" fiilini kim yapıyor? "Hepimiz" yapıyor.
- "Hepimiz" işi yapan varlıktır ve gerçek öznedir. Bu cümlede sözde özne yoktur.
- C) Bütün pencereler temizlendi.
- Bu cümlede "temizlendi" fiili edilgen çatılıdır (fiile "-n" eki gelmiştir).
- Ne temizlendi? "Bütün pencereler" temizlendi.
- Pencereler kendi kendine temizlenmez, birileri tarafından temizlenir. Ancak bu cümlede temizleme işini kimin yaptığı belli değildir.
- "Bütün pencereler" işi yapan değil, işten etkilenen varlıktır ve özne görevindedir. Bu nedenle "bütün pencereler" sözde öznedir.
- D) Annem yemekleri çok güzel pişirir.
- Bu cümlede "pişirir" fiilini kim yapıyor? "Annem" yapıyor.
- "Annem" işi yapan varlıktır ve gerçek öznedir. Bu cümlede sözde özne yoktur.
Yukarıdaki açıklamalara göre, işi yapanın belli olmadığı ve işten etkilenen varlığın özne olduğu cümle C seçeneğidir.
Cevap C seçeneğidir.
