5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne, işi bilinçli olarak yapan bir varlıktır?
A) Sokaklar bayram için süslendi.
B) Kuşlar dallarda ötüşüyor.
C) Bütün ev temizlendi.
D) Yollar karla kaplandı.
Bu soruda, cümlenin öznesinin yaptığı işi bilinçli bir şekilde gerçekleştiren bir varlık olup olmadığını bulmamız isteniyor. Yani, öznenin eylemi kendi isteğiyle ve farkında olarak yapıp yapmadığına bakacağız. Bu tür öznelere gerçek özne denir. Eğer özne işi kendisi yapmıyor, başkası tarafından yapılan bir işten etkileniyorsa, o zaman o özneye sözde özne denir.
- A) Sokaklar bayram için süslendi.
- Bu cümlede işi yapan varlık "sokaklar" gibi görünse de, sokaklar kendi kendilerini süsleyemezler. Süslenme işi başkaları tarafından yapılmıştır. "Sokaklar" burada işten etkilenen durumdadır, yani sözde öznedir. Bilinçli bir eylem söz konusu değildir.
- B) Kuşlar dallarda ötüşüyor.
- Bu cümlede işi yapan varlık "kuşlar"dır. Kuşlar, ötme eylemini kendi iradeleriyle, bilinçli bir şekilde gerçekleştirirler. Ötüşmek, kuşların doğal ve bilinçli bir eylemidir. Bu nedenle "kuşlar" gerçek öznedir ve işi bilinçli olarak yapmaktadır.
- C) Bütün ev temizlendi.
- Bu cümlede "bütün ev" temizlenme işini kendi kendine yapamaz. Temizleme işi bir başkası tarafından yapılmıştır. "Bütün ev" burada yapılan işten etkilenen durumdadır, yani sözde öznedir. Bilinçli bir eylem söz konusu değildir.
- D) Yollar karla kaplandı.
- Bu cümlede "yollar" kaplanma işini kendi kendine yapamaz. Yollar, kar tarafından veya başka bir etkenle kaplanmıştır. "Yollar" burada işten etkilenen durumdadır, yani sözde öznedir. Bilinçli bir eylem söz konusu değildir.
Yukarıdaki açıklamalara göre, sadece B seçeneğindeki "kuşlar" öznesi, "ötüşmek" eylemini bilinçli ve kendi isteğiyle gerçekleştiren bir varlıktır.
Cevap B seçeneğidir.
