6. "Güneş doğduğunda kuşlar cıvıldamaya başladı."
Bu cümle ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Sevgili öğrenciler, bu soruda verilen cümlenin dil bilgisel özelliklerini adım adım inceleyerek hangi ifadenin yanlış olduğunu bulacağız. Cümlemiz: "Güneş doğduğunda kuşlar cıvıldamaya başladı."
Öncelikle cümlemizin yapısını analiz edelim. Cümlenin temel yüklemi "başladı" kelimesidir. Peki, cümlede başka bir eylem veya yargı bildiren bir kısım var mı? Evet, "Güneş doğduğunda" ifadesi de kendi içinde bir eylemi (doğma eylemini) barındırır. Bu kısım, "-dığında" ekiyle oluşturulmuş bir zarf-fiil grubudur ve temel cümlenin gerçekleşme zamanını belirtir. Bu tür yapılar, yan cümlecik olarak adlandırılır.
Şimdi seçenekleri tek tek değerlendirelim:
A) Birleşik cümledir: Birleşik cümleler, bir temel cümle (ana yargı) ve en az bir yan cümlecikten (yardımcı yargı) oluşur. Cümlemizde "kuşlar cıvıldamaya başladı" temel cümleyi, "Güneş doğduğunda" ise zarf-fiil yan cümleciğini oluşturur. Dolayısıyla bu ifade doğrudur. Bir cümlede yan cümlecik varsa, o cümle birleşik cümledir.
B) İki farklı yargı içerir: Cümlemizde hem "Güneş'in doğması" (yan yargı) hem de "kuşların cıvıldamaya başlaması" (ana yargı) olmak üzere iki farklı olay veya durumdan bahsedilmektedir. Her yargı kendi içinde bir anlam bütünlüğü taşır. Bu nedenle bu ifade doğrudur.
C) Zaman anlamlı yan cümleciği vardır: "Güneş doğduğunda" ifadesi, temel eylemin ("cıvıldamaya başladı") ne zaman gerçekleştiğini (Güneş doğduğu zaman) bildirmektedir. "-dığında" eki de bu ifadeye açıkça zaman anlamı katmaktadır. Dolayısıyla bu ifade doğrudur.
D) Basit cümledir çünkü tek yüklemi vardır: Basit cümleler, sadece tek bir yüklemden oluşan ve içinde hiçbir yan cümlecik (fiilimsi grubu, şart kipiyle çekimlenmiş fiil vb.) bulunmayan cümlelerdir. Evet, cümlemizde tek bir çekimli yüklem ("başladı") vardır; ancak "Güneş doğduğunda" şeklinde bir yan cümlecik de bulunmaktadır. Bir cümlede yan cümlecik varsa, o cümle basit değil, birleşik cümledir. Bu nedenle, bu ifade yanlıştır.
Yapılan analizler sonucunda, "Güneş doğduğunda kuşlar cıvıldamaya başladı." cümlesinin basit bir cümle olmadığı, aksine birleşik bir cümle olduğu açıkça görülmektedir. Bu yüzden D seçeneğindeki ifade yanlıştır.
Cevap D seçeneğidir.
