🎓 Gelişim psikolojisi nedir Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, "Gelişim psikolojisi nedir Test 2" kapsamında karşılaşabileceğin temel gelişim teorileri ve kavramları basitleştirerek özetlemektedir. Özellikle bilişsel, psikososyal ve ahlaki gelişim alanlarındaki önemli kuramcılara odaklanacağız.
📌 Piaget'nin Bilişsel Gelişim Teorisi
Bilişsel gelişim, çocukların düşünme, akıl yürütme, problem çözme ve dünyayı anlama biçimlerindeki değişiklikleri inceler. Jean Piaget, çocukların aktif bir şekilde dünyayı keşfederek bilgi yapılandırdığını savunmuştur.
- Şema: Bilgiyi düzenlemek ve yorumlamak için kullandığımız zihinsel yapılar veya kalıplardır. Örneğin, bir bebeğin "emme" şeması.
- Asimilasyon (Özümleme): Yeni bilgileri mevcut şemalarımıza uydurma sürecidir. Yeni bir top gördüğümüzde onu "oyuncak" şemasına dahil etmek gibi.
- Akomodasyon (Uyum Kurma): Mevcut şemalarımızı yeni bilgiyi karşılamak için değiştirme veya yeni şemalar oluşturma sürecidir. Dört ayaklı her hayvanı "köpek" sanan bir çocuğun, kediyi görünce "kedi" diye yeni bir şema oluşturması gibi.
- Dengeleme: Asimilasyon ve akomodasyon arasındaki dengeyi kurma çabasıdır.
Piaget'nin Bilişsel Gelişim Dönemleri:
- Duyusal-Motor Dönem (0-2 yaş): Bebekler dünyayı duyuları ve motor hareketleriyle (emme, tutma, bakma) anlar. Bu dönemde nesne sürekliliği kazanılır; yani bir nesne gözden kaybolsa bile varlığını sürdürdüğünü anlarlar.
- İşlem Öncesi Dönem (2-7 yaş): Çocuklar sembolik düşünmeyi (kelimeler, resimler) kullanmaya başlar. Ancak mantıksal düşünme henüz gelişmemiştir.
- Benmerkezcilik: Dünyayı sadece kendi bakış açılarından görürler. Başkalarının farklı düşünebileceğini anlamakta zorlanırlar.
- Animizm: Cansız nesnelere canlı özellikler atfederler (örneğin, "Güneş bize gülümsüyor").
- Odaklanma (Tek Odaklılık): Bir olayın veya nesnenin sadece tek bir özelliğine odaklanıp diğerlerini göz ardı etme eğilimi.
- Somut İşlemler Dönemi (7-11 yaş): Çocuklar somut nesneler ve olaylar hakkında mantıksal düşünmeye başlar. Korunum (bir maddenin şekli değişse de miktarının aynı kalması) ilkesini anlarlar. Sınıflama ve sıralama yapabilirler.
- Soyut İşlemler Dönemi (11 yaş ve üzeri): Ergenler ve yetişkinler soyut kavramlar, hipotetik durumlar ve gelecekle ilgili mantıksal düşünme yeteneği kazanır. Bilimsel düşünme ve problem çözme becerileri gelişir.
💡 İpucu: Piaget'nin dönemleri sırasıyla ilerler ve bir dönemi atlamak mümkün değildir. Her dönem bir öncekinin üzerine inşa edilir.
📌 Erikson'ın Psikososyal Gelişim Teorisi
Erik Erikson, gelişimi sekiz psikososyal aşamadan oluşan bir süreç olarak tanımlar. Her aşamada bireyin çözmesi gereken bir "kriz" veya çatışma vardır. Bu krizin sağlıklı çözülmesi, bir sonraki aşamaya geçişi kolaylaştırır.
- Temel Güvene Karşı Güvensizlik (0-1 yaş): Bebek, temel ihtiyaçlarının (beslenme, sevgi) tutarlı bir şekilde karşılanıp karşılanmadığına bağlı olarak dünyaya güvenmeyi veya güvensizliği öğrenir.
- Özerkliğe Karşı Utanç ve Kuşku (1-3 yaş): Çocuklar kendi başlarına bir şeyler yapmaya (yürüme, konuşma, tuvalet eğitimi) çalışırken bağımsızlıklarını keşfederler. Desteklenirlerse özerklik, eleştirilirlerse utanç ve kuşku geliştirirler.
- Girişkenliğe Karşı Suçluluk (3-6 yaş): Çocuklar oyun yoluyla ve çevreleriyle etkileşime girerek inisiyatif almayı öğrenirler. Aşırı kontrol veya eleştiri, suçluluk duygusuna yol açabilir.
- Çalışkanlığa Karşı Aşağılık Duygusu (6-12 yaş): Okul çağı çocukları, akademik ve sosyal becerilerde ustalaşmaya çalışır. Başarılı olmak, çalışkanlık hissini, başarısızlık ise aşağılık duygusunu pekiştirir.
- Kimliğe Karşı Rol Karmaşası (Ergenlik): Ergenler, "Ben kimim?" sorusuna yanıt arayarak kendi kimliklerini oluşturmaya çalışırlar. Farklı roller denemeleri bu dönemin özelliğidir.
- Yakınlığa Karşı Yalıtılmışlık (Genç Yetişkinlik): Sağlıklı ilişkiler kurma ve başkalarıyla yakınlık geliştirme çabası.
- Üretkenliğe Karşı Durağanlık (Orta Yetişkinlik): Gelecek nesillere rehberlik etme, topluma katkıda bulunma isteği.
- Benlik Bütünlüğüne Karşı Umutsuzluk (Yaşlılık): Hayata dönüp bakıldığında yaşanan tatmin veya pişmanlık.
⚠️ Dikkat: Erikson'a göre her krizin başarılı bir şekilde çözülmesi, bireyin sağlıklı bir kişilik geliştirmesi için önemlidir. Ancak bir kriz tam olarak çözülmese bile gelişim devam eder.
📌 Kohlberg'in Ahlaki Gelişim Teorisi
Lawrence Kohlberg, insanların ahlaki muhakemelerinin (doğru ile yanlışı ayırt etme biçimlerinin) belirli aşamalardan geçerek geliştiğini öne sürmüştür. Odak noktası, bireyin bir ahlaki ikilem karşısında *nasıl* düşündüğüdür, ne karar verdiğinden çok.
- 1. Gelenek Öncesi Düzey (Okul Öncesi ve İlkokulun Başları): Ahlaki kararlar, sonuçlarına (ödül veya ceza) veya kişisel çıkarlara göre verilir.
- 1. Aşama: İtaat ve Ceza Eğilimi: Kurallara uymak, cezadan kaçınmak içindir. "Yapma, yoksa ceza alırsın."
- 2. Aşama: Bireyselcilik ve Karşılıklı Çıkar: "Bana ne faydası var?" veya "Sen bana, ben sana." şeklinde kişisel çıkarlar ve karşılıklı alışveriş önemlidir.
- 2. Geleneksel Düzey (İlkokul Sonları ve Ergenlik): Ahlaki kararlar, toplumun beklentilerine, yasalara veya diğer insanların onayına göre verilir.
- 3. Aşama: İyi Çocuk Eğilimi: Başkaları tarafından iyi biri olarak görülmek, onay almak önemlidir. "İyi bir insan böyle yapar."
- 4. Aşama: Kanun ve Düzen Eğilimi: Toplumsal düzeni korumak, yasalara ve kurallara uymak esastır. "Kurallar kurallardır."
- 3. Gelenek Sonrası Düzey (Ergenlik Sonları ve Yetişkinlik): Ahlaki kararlar, evrensel etik ilkelere ve kişisel değerlere dayanır. Toplumun yasaları sorgulanabilir.
- 5. Aşama: Sosyal Sözleşme Eğilimi: Yasaların ve kuralların toplumun iyiliği için var olduğunu, ancak gerektiğinde değiştirilebileceğini anlama. Bireysel haklar önemlidir.
- 6. Aşama: Evrensel Ahlak İlkeleri Eğilimi: Bireyin kendi vicdanına göre hareket ettiği, adalet, eşitlik ve insan hakları gibi evrensel etik ilkelere dayalı kararlar alma. Bu aşamaya çok az kişi ulaşır.
💡 İpucu: Kohlberg'e göre insanlar bu aşamalardan sırayla geçerler ve her zaman bir önceki aşamadan daha karmaşık bir ahlaki muhakeme sergilerler. Ancak herkes en üst aşamalara ulaşamayabilir.
📌 Bağlanma Teorisi (Bowlby & Ainsworth)
Bağlanma teorisi, bebekler ve birincil bakıcıları (genellikle anne) arasındaki güçlü duygusal bağın önemini vurgular. John Bowlby ve Mary Ainsworth bu teorinin öncüleridir.
- Bağlanma: Bir bebek ile bakıcısı arasında kurulan, bebeğin güvenliğini ve rahatlığını sağlayan kalıcı duygusal bağdır.
- Güvenli Üs: Bakıcının varlığı, bebeğin çevreyi keşfetmek için güvenli bir temel oluşturmasını sağlar.
Ainsworth'un Bağlanma Tipleri (Yabancı Durum Deneyi ile belirlenmiştir):
- Güvenli Bağlanma: Bebekler, bakıcıları yanındayken çevreyi rahatça keşfederler, bakıcı ayrıldığında üzülürler ve geri döndüğünde kolayca teselli olurlar. Bakıcıları güvenli bir limandır.
- Kaygılı-Kararsız (Ambivalent) Bağlanma: Bebekler, bakıcıları yanındayken bile kaygılıdırlar, ayrıldığında aşırı tepki verirler ve geri döndüğünde hem yakınlık ister hem de öfke gösterirler.
- Kaçıngan Bağlanma: Bebekler, bakıcıları yanındayken veya ayrıldığında pek tepki göstermezler, geri döndüğünde de ondan kaçınır veya ilgisiz davranırlar. Bağımsız görünmeye çalışırlar.
- Düzensiz (Dezorganize) Bağlanma: Bebekler, bakıcılarına karşı çelişkili ve şaşkın davranışlar sergilerler. Yaklaşma ve kaçınma arasında gidip gelirler, bazen donup kalırlar. Genellikle travmatik deneyimlerle ilişkilidir.
⚠️ Dikkat: Erken çocukluktaki bağlanma deneyimleri, bireyin ileriki yaşamdaki ilişkilerini ve sosyal-duygusal gelişimini önemli ölçüde etkileyebilir. Güvenli bağlanma, genellikle daha sağlıklı sosyal ve duygusal sonuçlarla ilişkilidir.
