1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde haber kipi eki kullanılmıştır?
A) Yarın sinemaya gidelim.
B) Bu kitabı mutlaka oku.
C) Dün akşam yağmur yağdı.
D) Keşke daha erken uyansam.
Sevgili öğrenciler, bu soruda fiillerin zaman ve anlam özelliklerini belirten kipleri, özellikle de "haber kiplerini" tanımamız isteniyor. Fiillerin kipleri, eylemin ne zaman gerçekleştiğini (haber kipleri) veya eyleme yönelik bir dilek, emir, şart ya da gereklilik olup olmadığını (dilek kipleri) gösterir.
Öncelikle haber kipleri nedir, hatırlayalım:
- Haber kipleri, eylemin ne zaman yapıldığını (geçmiş, şimdiki, gelecek veya her zaman) bildiren kiplerdir. Yani bize eylem hakkında "haber" verirler.
- Başlıca haber kipleri şunlardır:
- Görülen Geçmiş Zaman (-dı, -di, -du, -dü): Eylemin yapıldığına şahit olunduğunu belirtir. (Örnek: geldi, okudu)
- Duyulan Geçmiş Zaman (-mış, -miş, -muş, -müş): Eylemin başkasından duyulduğunu veya sonradan fark edildiğini belirtir. (Örnek: gelmiş, okumuş)
- Şimdiki Zaman (-yor): Eylemin şu anda yapıldığını belirtir. (Örnek: geliyor, okuyor)
- Gelecek Zaman (-acak, -ecek): Eylemin gelecekte yapılacağını belirtir. (Örnek: gelecek, okuyacak)
- Geniş Zaman (-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür): Eylemin her zaman yapıldığını, bir alışkanlık veya genel bir durumu belirtir. (Örnek: gelir, okur)
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Yarın sinemaya gidelim.
- Buradaki fiil "gidelim"dir.
- Fiile gelen ek "-e" (istek kipi) ve "-lim" (1. çoğul şahıs eki) şeklindedir.
- İstek kipi, bir dileği veya isteği ifade ettiği için dilek kiplerinden biridir. Bu nedenle haber kipi değildir.
- B) Bu kitabı mutlaka oku.
- Buradaki fiil "oku"dur.
- Fiile herhangi bir kip eki gelmemiştir. Bu, emir kipinin 2. tekil şahıs çekimidir.
- Emir kipi, bir buyruğu veya emri ifade ettiği için dilek kiplerinden biridir. Bu nedenle haber kipi değildir.
- C) Dün akşam yağmur yağdı.
- Buradaki fiil "yağdı"dır.
- Fiile gelen ek "-dı"dır. Bu ek, eylemin geçmişte yapıldığını ve bu duruma şahit olunduğunu bildiren görülen geçmiş zaman ekidir.
- Görülen geçmiş zaman eki, haber kiplerinden biridir. Bu nedenle bu cümlede haber kipi kullanılmıştır.
- D) Keşke daha erken uyansam.
- Buradaki fiil "uyansam"dır.
- Fiile gelen ek "-sa" (şart kipi) ve "-m" (1. tekil şahıs eki) şeklindedir.
- Şart kipi, bir koşulu veya dileği ifade ettiği için dilek kiplerinden biridir. Bu nedenle haber kipi değildir.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, sadece C seçeneğindeki "yağdı" fiilinde haber kipi (görülen geçmiş zaman) kullanıldığı açıkça görülmektedir.
Cevap C seçeneğidir.
