Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugünkü sorumuzda, Türkçe'deki ses olaylarından birini bulacağız. Cümlemiz: "Çocuklar bahçede top oynarken, büyükler ise çaylarını yudumluyorlardı."
- Öncelikle, cümleyi dikkatlice okuyup ses olayı olabilecek kelimelere odaklanalım. Bu cümlede dikkatimizi çeken kelime "yudumluyorlardı" kelimesidir.
- Şimdi bu kelimeyi köklerine ve eklerine ayırarak inceleyelim:
- Kelimenin kökü "yudum"dur.
- Bu kökten türeyen fiilimiz "yudumla-" fiilidir. (Yani, bir yudum almak eylemi.)
- Bu fiile şimdiki zaman eki olan "-yor" eki gelmiştir.
- Normalde fiilimiz "yudumla-" şeklinde 'a' sesiyle biter. Ancak "-yor" eki geldiğinde bu 'a' sesi değişime uğrar.
- Gördüğümüz gibi, "yudumla-" fiilindeki geniş ünlü olan 'a', "-yor" eki geldiğinde daralarak 'u' ünlüsüne dönüşmüş ve kelime "yudumluyor" halini almıştır.
- İşte bu durum, yani bir fiilin sonundaki geniş ünlü (a, e) şimdiki zaman eki "-yor" geldiğinde daralarak (ı, i, u, ü) dar ünlülerden birine dönüşmesi olayına "ünlü daralması" denir.
- Şimdi diğer seçenekleri neden elememiz gerektiğini de kısaca açıklayalım:
- A) Ünlü türemesi: Bir kelimeye ek gelirken veya pekiştirme yapılırken fazladan bir ünlünün ortaya çıkmasıdır (örneğin: "biricik", "sapasağlam"). Bu kelimede böyle bir durum yoktur.
- B) Ünsüz türemesi: Bir kelimeye ek gelirken veya birleşme sırasında fazladan bir ünsüzün ortaya çıkmasıdır (örneğin: "hissetmek", "affetmek"). Bu kelimede böyle bir durum yoktur.
- D) Ünsüz yumuşaması: Sert ünsüzle (p, ç, t, k) biten bir kelimeye ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde bu sert ünsüzün yumuşamasıdır (b, c, d, ğ) (örneğin: "kitap" -> "kitabı"). Bu kelimede böyle bir durum yoktur.
Bu açıklamalar ışığında, "yudumla-" fiilindeki 'a' sesinin "-yor" ekiyle 'u' sesine dönüşmesi olayı ünlü daralmasıdır.
Cevap C seçeneğidir.
