Zekât ibadeti ile ilgili olarak;
I. Nisap miktarı mala sahip olmak
II. Malın üzerinden bir yıl geçmiş olmak
III. Borcun olmaması
IV. Akıllı ve ergen olmak
verilen şartlardan hangileri zekât vermenin farz olması için gereklidir?
A) I ve II
B) I, II ve III
C) I, II ve IV
D) I, II, III ve IV
Zekât, İslam'ın beş temel şartından biri olan mali bir ibadettir. Belirli şartları taşıyan Müslümanların, belirli mallarından, belirli oranlarda ihtiyaç sahiplerine vermesi farz olan bir haktır. Bu ibadetin farz olabilmesi için bazı önemli şartların bir araya gelmesi gerekir. Şimdi bu şartları tek tek inceleyelim:
I. Nisap miktarı mala sahip olmak: Zekâtın farz olabilmesi için kişinin sahip olduğu malın, dinen belirlenmiş asgari zenginlik ölçüsü olan "nisap" miktarına ulaşmış olması gerekir. Nisap, temel ihtiyaçların ve borçların dışında kalan, artıcı nitelikteki malın belirli bir miktarıdır. Eğer mal nisap miktarına ulaşmazsa, zekât farz olmaz. Bu, zekâtın farz olmasının ilk ve en temel şartıdır.
II. Malın üzerinden bir yıl geçmiş olmak (Havelan-ı Havl): Altın, gümüş, para, ticaret malları gibi zekâta tabi malların üzerinden, nisap miktarına ulaştıktan sonra tam bir kamerî yılın (354 gün) geçmiş olması gerekir. Bu süreye "havelan-ı havl" denir. Bu şart, malın sabitlenip artıcı niteliğinin ortaya çıkması ve kişinin o mal üzerindeki mülkiyetinin istikrar kazanması içindir. Tarım ürünleri ve madenler gibi bazı mallarda ise bu süre şartı aranmaz, hasat veya çıkarılma anında zekâtı verilir. Ancak soruda genel zekât şartları sorulduğu için bu genel kural geçerlidir.
III. Borcun olmaması: Bir kişinin zekât vermekle yükümlü olabilmesi için, sahip olduğu nisap miktarı malın, temel ihtiyaçlarını karşıladıktan ve vadesi gelmiş borçlarını ödedikten sonra hala nisap miktarının üzerinde kalması gerekir. Eğer borçları, malını nisap miktarının altına düşürüyorsa, o kişiye zekât farz olmaz. Çünkü borçlar, kişinin gerçek zenginliğini azaltır ve zekât, kişinin temel ihtiyaçlarını ve borçlarını karşıladıktan sonraki artan malından verilir.
IV. Akıllı ve ergen olmak: Zekât, bir ibadet olduğu için, bu ibadeti yerine getirecek kişinin dinen sorumlu (mükellef) olması gerekir. Dinen sorumlu olmanın temel şartları ise "akıllı" (mümeyyiz) ve "ergen" (baliğ) olmaktır. Akıl sağlığı yerinde olmayanlar (mecnunlar) ve ergenlik çağına ulaşmamış çocuklar zekât ile doğrudan yükümlü değildir. Ancak çocukların veya akıl hastalarının malları nisap miktarına ulaşırsa, Hanefi mezhebi dışındaki diğer mezheplere göre velileri tarafından zekâtı verilir. Ancak soruda kişinin kendisinin zekât vermekle yükümlü olması sorulduğu için bu şart geçerlidir.
Yukarıda açıklanan tüm şartlar, zekât ibadetinin farz olması için bir araya gelmesi gereken temel unsurlardır. Bu şartlardan herhangi birinin eksik olması durumunda, zekât yükümlülüğü doğmaz.
