Büyük ünlü uyumuna uymayan ekler (-ken, -yor, -ki) Test 1

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük ünlü uyumuna uymayan bir ek kullanılmıştır?

A) Çocuklar bahçede oynuyorlar.
B) Annem yemek pişiriyor.
C) Ödevlerimi bitirirken müzik dinledim.
D) Kitapları raftan alıp masaya koydum.

Merhaba sevgili öğrenciler,

Bu soruda, Türkçenin önemli ses olaylarından biri olan "Büyük Ünlü Uyumu" kuralına uymayan bir ek arıyoruz. Öncelikle büyük ünlü uyumunu kısaca hatırlayalım:

• Büyük Ünlü Uyumu (Kalınlık-İncelik Uyumu): Bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü kalın (a, ı, o, u) ise sonraki hecelerdeki ünlüler de kalın olmalı; ilk hecedeki ünlü ince (e, i, ö, ü) ise sonraki hecelerdeki ünlüler de ince olmalıdır.
• Eklerin Uyumu: Türkçede kelimelere gelen ekler de genellikle bu uyuma uyar. Yani, eklendiği kelimenin son hecesindeki ünlünün kalınlığına veya inceliğine göre şekil değiştirirler (örneğin: -lar/-ler, -da/-de, -dan/-den).
• İstisnalar: Ancak bazı ekler, eklendiği kelimenin son ünlüsüne bakmaksızın her zaman aynı ünlüyle kullanılır ve bu durum büyük ünlü uyumuna aykırılık oluşturur. Bu ekler arasında -yor, -ken, -ki, -gil, -mtırak gibi ekler bulunur.

Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:

• A) Çocuklar bahçede oynuyorlar.
  • Çocuk-lar: "u" (kalın) ve "a" (kalın) uyumlu.
  • bahçe-de: "e" (ince) ve "e" (ince) uyumlu.
  • oynu-yor-lar: "u" (kalın), "o" (kalın) ve "a" (kalın) uyumlu. "-yor" eki özel bir durum olsa da, burada kelimenin kalın ünlüsüne uyumlu bir şekilde "o" ile gelmiş.
  • Bu cümlede büyük ünlü uyumuna uymayan bir ek bulunmamaktadır.
• B) Annem yemek pişiriyor.
  • Anne-m: "e" (ince) ve "e" (ince) uyumlu.
  • pişir-iyor: "i" (ince) ve "i" (ince) uyumlu. "-yor" eki burada kelimenin ince ünlüsüne uyumlu bir şekilde "i" ile gelmiş.
  • Bu cümlede büyük ünlü uyumuna uymayan bir ek bulunmamaktadır.
• C) Ödevlerimi bitirirken müzik dinledim.
  • Ödev-ler-im-i: "ö" (ince), "e" (ince), "i" (ince), "i" (ince) uyumlu.
  • bitir-ir-ken: Bu kelimedeki "-ken" eki, büyük ünlü uyumuna uymayan eklerden biridir. Çünkü "-ken" eki, eklendiği kelimenin son ünlüsünün kalın veya ince olmasına bakmaksızın her zaman "e" (ince) ünlüsüyle kullanılır.
    • Örneğin, "bak-ar-ken" kelimesinde "bak" kökü ve "-ar" eki kalın ünlülere sahipken ("a"), "-ken" eki ince ünlü ("e") ile gelerek uyumu bozar.
    • "bitirirken" kelimesinde ise "bitir" kökü ve "-ir" eki ince ünlülere ("i") sahip olduğu için "-ken" eki "e" ile geldiğinde (i-i-e) kelime içinde bir uyumsuzluk görünmez. Ancak ek, doğası gereği büyük ünlü uyumuna uymayan, yani ünlü değişimi yapmayan bir ektir. Soru, "uyumayan bir ek" aradığı için, bu tür sabit ünlülü ekler doğru cevabı oluşturur.
  • dinle-di-m: "e" (ince), "i" (ince), "i" (ince) uyumlu.
  • Bu cümlede "-ken" eki büyük ünlü uyumuna uymayan bir ektir.
• D) Kitapları raftan alıp masaya koydum.
  • Kitap-lar-ı: "a" (kalın), "a" (kalın), "ı" (kalın) uyumlu. (Kök kelime olan "kitap"ın kendisi büyük ünlü uyumuna uymasa da, soru ekleri sormaktadır.)
  • raf-tan: "a" (kalın) ve "a" (kalın) uyumlu.
  • al-ıp: "a" (kalın) ve "ı" (kalın) uyumlu.
  • masa-ya: "a" (kalın) ve "a" (kalın) uyumlu.
  • koy-du-m: "o" (kalın), "u" (kalın) ve "u" (kalın) uyumlu.
  • Bu cümlede büyük ünlü uyumuna uymayan bir ek bulunmamaktadır.

Yukarıdaki incelemeler sonucunda, C seçeneğindeki "bitirirken" kelimesinde yer alan "-ken" ekinin, büyük ünlü uyumuna uymayan, sabit ünlülü bir ek olduğu anlaşılmaktadır.

Cevap C seçeneğidir.