Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne eksikliği vardır?
A) Öğrenciler sınavı başarıyla geçti ve kutladı.
B) Arabayı yıkadı ve parlattı.
C) Anne yemek pişirdi ve servis yaptı.
D) Köpek havladı ve kaçtı.
Merhaba sevgili öğrenciler,
Bu soruda, cümlelerdeki "özne eksikliği"ni yani yüklemin gerektirdiği öznenin cümlede bulunmamasını veya yanlış bir özneyle ilişkilendirilmesini arıyoruz. Özne eksikliği, anlatım bozukluklarına yol açan önemli bir dil bilgisi hatasıdır. Genellikle sıralı veya bağlı cümlelerde, ortak kullanılan öznenin her iki yüklem için de uygun olmaması durumunda ortaya çıkar.
- A) Öğrenciler sınavı başarıyla geçti ve kutladı.
- Bu cümlede iki yüklem var: "geçti" ve "kutladı".
- "Geçti" yükleminin öznesi "Öğrenciler"dir. (Kim geçti? Öğrenciler.)
- "Kutladı" yükleminin öznesi de yine "Öğrenciler"dir. (Kim kutladı? Öğrenciler.)
- "Öğrenciler" öznesi her iki yüklem için de uygundur ve eksiklik yoktur.
- B) Arabayı yıkadı ve parlattı.
- Bu cümlede iki yüklem var: "yıkadı" ve "parlattı".
- "Yıkadı" yükleminin öznesi gizli öznedir: "O" (O yıkadı).
- "Parlattı" yükleminin öznesi de gizli öznedir: "O" (O parlattı).
- İlk bakışta "O" öznesi her iki yüklem için de uygun gibi görünse de, bu tür cümlelerde sıklıkla anlatım bozukluğu oluşur. Eğer kastedilen, arabanın yıkanıp *parlatılması* (edilgen) veya *parlaması* (geçişsiz) ise, ikinci yüklemin öznesi "araba" olmalıdır. Ancak "araba parlattı" (araba kendi kendine parlattı) şeklinde aktif bir kullanım dil bilgisel olarak yanlıştır. Doğrusu "Arabayı yıkadı ve araba parlatıldı" (edilgen) veya "Arabayı yıkadı ve araba parladı" (geçişsiz) olmalıdır. Bu durumda, ikinci yüklemin öznesi olan "araba" eksiktir veya yüklem yanlış kullanılmıştır. Bu, tipik bir özne eksikliği durumudur çünkü ikinci eylemin mantıksal öznesi (araba) belirtilmemiştir ve gizli özne "O" ile devam etmek anlamsızlık yaratır ya da cümlenin akışını bozar.
- C) Anne yemek pişirdi ve servis yaptı.
- Bu cümlede iki yüklem var: "pişirdi" ve "servis yaptı".
- "Pişirdi" yükleminin öznesi "Anne"dir. (Kim pişirdi? Anne.)
- "Servis yaptı" yükleminin öznesi de yine "Anne"dir. (Kim servis yaptı? Anne.)
- "Anne" öznesi her iki yüklem için de uygundur ve eksiklik yoktur.
- D) Köpek havladı ve kaçtı.
- Bu cümlede iki yüklem var: "havladı" ve "kaçtı".
- "Havladı" yükleminin öznesi "Köpek"tir. (Kim havladı? Köpek.)
- "Kaçtı" yükleminin öznesi de yine "Köpek"tir. (Kim kaçtı? Köpek.)
- "Köpek" öznesi her iki yüklem için de uygundur ve eksiklik yoktur.
B seçeneğindeki "Arabayı yıkadı ve parlattı" cümlesinde, "yıkadı" ve "parlattı" yüklemlerinin gizli öznesi "O" olarak kabul edilebilir. Ancak, bu tür cümlelerde genellikle ikinci eylemin nesnesi (araba) özne konumuna geçmesi beklenir. Eğer kastedilen "arabanın parlatılması" ise, "araba parlatıldı" (edilgen) denmeliydi ve bu durumda "araba" öznesi eksik olurdu. "Araba parlattı" (aktif) ise anlamsızdır. Bu nedenle, cümledeki özne eksikliği veya özne-yüklem uyumsuzluğu nedeniyle anlatım bozukluğu vardır.
Cevap B seçeneğidir.
