Hangi cümlede nesne ve dolaylı tümleç eksikliği birlikte görülür?
A) Çocuk topu aldı ve attı.
B) Mektubu yazdı ve gönderdi.
C) Yemeği pişirdi ve yedi.
D) Arabayı yıkadı ve park etti.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, cümlelerdeki anlatım bozukluklarından biri olan "öge eksikliği" konusunu inceleyeceğiz. Özellikle "nesne eksikliği" ve "dolaylı tümleç eksikliği"nin bir arada görüldüğü cümleyi bulmamız isteniyor. Anlatım bozuklukları, cümlenin anlamını belirsizleştiren veya dil bilgisi kurallarına aykırı düşen durumlardır.
- Nesne Eksikliği: Birleşik veya sıralı cümlelerde, ilk cümlenin nesnesi ikinci cümlenin yüklemi için uygun olmadığı halde, ikinci cümlenin nesnesinin cümlede bulunmaması durumudur. İkinci yüklemin "neyi?" veya "kimi?" sorularına cevap verecek bir ögeye ihtiyaç duyması ama bu ögenin olmamasıdır.
- Dolaylı Tümleç Eksikliği: Birleşik veya sıralı cümlelerde, ilk cümlenin dolaylı tümleci ikinci cümlenin yüklemi için uygun olmadığı halde, ikinci cümlenin dolaylı tümlecinin cümlede bulunmaması durumudur. İkinci yüklemin "kime?", "kimde?", "kimden?", "neye?", "neyde?", "neyden?", "nereye?", "nerede?", "nereden?" sorularına cevap verecek bir ögeye ihtiyaç duyması ama bu ögenin olmamasıdır.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Çocuk topu aldı ve attı.
- "aldı" fiilinin nesnesi "topu"dur.
- "attı" fiilinin nesnesi de yine "topu" olabilir ("topu attı"). Burada "topu" nesnesi, her iki fiil için de uygun bir şekilde kullanılabildiği için herhangi bir nesne eksikliği yoktur. Dolaylı tümleç gerektiren bir durum da söz konusu değildir.
- C) Yemeği pişirdi ve yedi.
- "pişirdi" fiilinin nesnesi "yemeği"dir.
- "yedi" fiilinin nesnesi de yine "yemeği" olabilir ("yemeği yedi"). Burada "yemeği" nesnesi, her iki fiil için de uygun bir şekilde kullanılabildiği için herhangi bir nesne eksikliği yoktur. Dolaylı tümleç gerektiren bir durum da söz konusu değildir.
- D) Arabayı yıkadı ve park etti.
- "yıkadı" fiilinin nesnesi "arabayı"dır.
- "park etti" fiilinin nesnesi de yine "arabayı" olabilir ("arabayı park etti"). Burada "arabayı" nesnesi, her iki fiil için de uygun bir şekilde kullanılabildiği için herhangi bir nesne eksikliği yoktur. Dolaylı tümleç gerektiren bir durum da söz konusu değildir.
- B) Mektubu yazdı ve gönderdi.
- "yazdı" fiilinin nesnesi "mektubu"dur.
- "gönderdi" fiili hem nesne (neyi/kimi gönderdi?) hem de dolaylı tümleç (kime/nereye gönderdi?) alabilen bir fiildir.
- Eğer "gönderdi" fiilinin nesnesi olarak "mektubu" kastediliyorsa ("mektubu gönderdi"), bu durumda nesne eksikliği olmaz. Ancak "gönderdi" fiili genellikle bir alıcıya veya yere yönelik bir eylemi ifade eder. Yani "Mektubu yazdı ve (onu) (birine/bir yere) gönderdi." şeklinde bir anlam beklenir.
- Bu cümlede "gönderdi" fiili için "kime?" veya "nereye?" sorularına cevap verecek bir dolaylı tümleç (örneğin "postaya", "arkadaşına") eksiktir. Bu durum, dolaylı tümleç eksikliğidir.
- Ayrıca, "gönderdi" fiili, "mektubu" dışında başka bir nesneyi de (örneğin "birini", "bir paketi") gönderme anlamında kullanılabilir. Eğer cümle, "Mektubu yazdı ve (birini) (bir yere) gönderdi." gibi farklı bir nesne ve dolaylı tümleç gerektiren bir eylemi ima ediyorsa, o zaman hem "birini" (nesne) hem de "bir yere" (dolaylı tümleç) eksikliği ortaya çıkar. Bu tür bir belirsizlik, cümlede hem nesne hem de dolaylı tümleç eksikliğinin birlikte görülebileceği bir durum yaratır. Diğer seçeneklerde bu tür bir belirsizlik ve çift yönlü eksiklik söz konusu değildir.
Bu nedenle, "Mektubu yazdı ve gönderdi." cümlesinde hem gönderilen şeyin (nesne) hem de kime veya nereye gönderildiğinin (dolaylı tümleç) eksikliği birlikte görülebilir. Özellikle "göndermek" fiilinin farklı bağlamlarda farklı nesneler ve dolaylı tümleçler alabilme özelliği bu eksikliği ortaya çıkarır.
Cevap B seçeneğidir.
