Fiilde çatı LGS Test 1

? Fiilde çatı LGS Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, "Fiilde çatı LGS Test 1" testinde karşılaşacağın fiilde çatı konusunun temel kavramlarını ve özelliklerini sade bir dille özetlemektedir. Fiilin özne ve nesne ile olan ilişkisini anlamana yardımcı olacak.

? Fiilde Çatı Nedir?

Fiilde çatı, bir fiilin cümlede özne ve nesne ile kurduğu ilişkiyi gösteren bir özelliktir. Yani, işi kimin yaptığı veya işten kimin etkilendiği, fiilin nesne alıp almadığı gibi durumları inceleriz. Fiiller, bu ilişkilere göre farklı "çatılara" ayrılır.

• Fiilimsilerde çatı özelliği aranmaz. Sadece çekimli fiillerde çatı özelliği vardır.
• İsim cümlelerinde (yüklemi isim olan cümlelerde) çatı özelliği aranmaz.

? Öznesine Göre Fiil Çatıları

Öznesine göre fiiller, işi yapan öznenin cümlede bulunup bulunmamasına veya işi kendisinin yapıp yapmamasına göre dörde ayrılır.

? 1. Etken Fiil

İşi yapan gerçek bir öznenin (gizli özne de olabilir) bulunduğu fiillerdir. Cümlede "kim?" veya "ne?" sorularına cevap veren bir özne mutlaka vardır ve işi yapan odur.

• Fiil, çatı eki (-n, -l, -ş) almaz.
• Örnek: "Çocuk topu attı." (Atma işini yapan 'çocuk' bellidir.)
• Örnek: "Dün akşam erkenden uyudum." (Uyuma işini yapan 'ben' (gizli özne) bellidir.)

? 2. Edilgen Fiil

İşi yapan gerçek öznenin belli olmadığı, işten etkilenen nesnenin "sözde özne" görevini üstlendiği fiillerdir.

• Fiil mutlaka "-n" veya "-l" çatı eklerinden birini alır.
• Örnek: "Top atıldı." (Topu kimin attığı belli değil. 'Top' sözde öznedir.)
• Örnek: "Yemekler özenle hazırlandı." (Yemekleri kimin hazırladığı belli değil. 'Yemekler' sözde öznedir.)

⚠️ Dikkat: Edilgen fiillerde bazen "tarafından" kelimesiyle işi yapan belirtilebilir ama yine de fiil edilgen çatıdadır. "Top, çocuk tarafından atıldı." cümlesinde "çocuk" gerçek özne olsa da fiil "-l" ekini aldığı için edilgendir ve "top" sözde öznedir.

? 3. Dönüşlü Fiil

İşi yapan öznenin, yaptığı işten kendisinin etkilendiği fiillerdir. Yani işi yapan da, işten etkilenen de aynı kişidir.

• Fiil mutlaka "-n" veya "-l" çatı eklerinden birini alır. (Edilgen fiille aynı ekleri alır, bu yüzden karıştırılabilir!)
• Örnek: "Çocuk aynaya bakındı." (Bakınma işini yapan da, bu işten etkilenen de 'çocuk'tur.)
• Örnek: "Yaşlı adam yavaşça giyindi." (Giyme işini yapan da, giyinme işinden etkilenen de 'yaşlı adam'dır.)

? İpucu: Edilgen fiilde "başkası tarafından" yapılma anlamı varken, dönüşlü fiilde "kendi kendine" yapılma anlamı vardır. "Oda temizlendi." (başkası tarafından) -> Edilgen. "Çocuk yıkandı." (kendi kendini yıkadı) -> Dönüşlü.

? 4. İşteş Fiil

İşin birden fazla özne tarafından ya karşılıklı olarak ya da birlikte yapıldığını bildiren fiillerdir.

• Fiil mutlaka "-ş" çatı ekini alır.
• Karşılıklı Yapılma: "Öğrenciler selamlaştılar." (Karşılıklı selam verme)
• Birlikte Yapılma: "Kuşlar gökyüzünde uçuşuyordu." (Birçok kuşun birlikte uçması)

? Nesnesine Göre Fiil Çatıları

Nesnesine göre fiiller, fiilin nesne alıp almamasına veya nesne alabilme durumuna göre dörde ayrılır.

? 1. Geçişli Fiil

Cümlede nesne alabilen fiillerdir. Fiile sorulan "neyi?", "kimi?" sorularına cevap verir ya da başına "onu" kelimesi getirilebilir.

• Örnek: "Annem kitabı okudu." (Neyi okudu? Kitabı. -> "Onu okudu." diyebiliriz.)
• Örnek: "Öğretmen bizi çağırdı." (Kimi çağırdı? Bizi. -> "Onu çağırdı." diyebiliriz.)

? 2. Geçişsiz Fiil

Cümlede nesne alamayan fiillerdir. Fiile sorulan "neyi?", "kimi?" sorularına cevap vermez ve başına "onu" kelimesi getirilemez.

• Örnek: "Çocuk uyudu." (Neyi uyudu? Kimi uyudu? Cevap yok. -> "Onu uyudu." anlamsızdır.)
• Örnek: "Misafirler geldi." (Neyi geldi? Kimi geldi? Cevap yok. -> "Onu geldi." anlamsızdır.)

? 3. Oldurgan Fiil

Aslında geçişsiz olan bir fiile "-r, -t, -tır" ekleri getirilerek geçişli hale getirilmesidir. Fiil artık nesne alabilir duruma gelir.

• Örnek: "Gül-mek" (geçişsiz) -> "Gül-dür-mek" (geçişli, "onu güldürdü")
• Örnek: "Uyu-mak" (geçişsiz) -> "Uyu-t-mak" (geçişli, "bebeği uyuttu")

? 4. Ettirgen Fiil

Geçişli olan bir fiile "-r, -t, -tır" ekleri getirilerek geçişlilik derecesinin artırılmasıdır. Bu fiillerde işi başkasına yaptırma anlamı vardır.

• Örnek: "Oku-mak" (geçişli) -> "Oku-t-mak" (geçişli, "kitabı okuttu" - başkasına okuttu)
• Örnek: "Yaz-mak" (geçişli) -> "Yaz-dır-mak" (geçişli, "mektubu yazdırdı" - başkasına yazdırdı)

? İpucu: Oldurgan fiillerde fiil geçişsizken geçişli olur, ettirgen fiillerde ise fiil zaten geçişliyken geçişlilik derecesi artırılır ve işi başkasına yaptırma anlamı kazanır.