Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, fiillerin çatı özelliklerinden "etken" ve "geçişli" olma durumlarını inceleyeceğiz. Bir fiilin hem etken hem de geçişli olması ne anlama gelir, gelin birlikte hatırlayalım:
- Etken Fiil: Eylemi yapanın (gerçek öznenin) belli olduğu fiillerdir. Fiil, işi bizzat yapan özneyi gösterir ve genellikle özel bir çatı eki (-n, -l) almaz.
- Geçişli Fiil: Nesne alabilen fiillerdir. Fiilin önüne "onu" kelimesini getirdiğimizde anlamlı oluyorsa veya "Neyi?", "Kimi?", "Ne?" sorularına cevap veriyorsa o fiil geçişlidir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Kapı açıldı.
- Fiil: açıldı
- Etken mi? Hayır. "Açıldı" fiili "-l" edilgenlik ekini almıştır. Kapı kendi kendine açılmaz, başkası tarafından açılır. Burada işi yapan belli değildir, işten etkilenen (kapı) öznedir. Bu bir edilgen fiildir.
- Geçişli mi? "Onu açıldı" diyemeyiz. Nesne alamaz. Bu bir geçişsiz fiildir.
- Bu seçenek doğru değildir.
- B) Çocuk koştu.
- Fiil: koştu
- Etken mi? Evet. "Koştu" fiilinde işi yapan "çocuk"tur ve fiil herhangi bir edilgenlik eki almamıştır. Çocuk işi bizzat yapmıştır. Bu bir etken fiildir.
- Geçişli mi? "Onu koştu" diyemeyiz. "Neyi koştu?", "Kimi koştu?" sorularına cevap vermez. Nesne alamaz. Bu bir geçişsiz fiildir.
- Bu seçenek doğru değildir.
- C) Öğretmen soruyu sordu.
- Fiil: sordu
- Etken mi? Evet. "Sordu" fiilinde işi yapan "öğretmen"dir ve fiil herhangi bir edilgenlik eki almamıştır. Öğretmen işi bizzat yapmıştır. Bu bir etken fiildir.
- Geçişli mi? Evet. "Onu sordu" diyebiliriz. "Neyi sordu?" sorusuna "soruyu" cevabını verir. Yani nesne alabilen bir fiildir. Bu bir geçişli fiildir.
- Bu fiil hem etken hem de geçişlidir.
- D) Yemek pişirildi.
- Fiil: pişirildi
- Etken mi? Hayır. "Pişirildi" fiili "-l" edilgenlik ekini almıştır. Yemek kendi kendine pişmez, başkası tarafından pişirilir. Burada işi yapan belli değildir, işten etkilenen (yemek) öznedir. Bu bir edilgen fiildir.
- Geçişli mi? "Onu pişirildi" diyemeyiz. Nesne alamaz. Bu bir geçişsiz fiildir.
- Bu seçenek doğru değildir.
Yukarıdaki analizlere göre, "Öğretmen soruyu sordu." cümlesindeki "sordu" fiili hem işi yapanı (öğretmen) belli ettiği için etken, hem de nesne (soruyu) alabildiği için geçişlidir.
Cevap C seçeneğidir.
