🎓 Tarih ve zaman test çöz TYT Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, TYT Tarih dersinin ilk konuları olan "Tarih Bilimi" ve "Zamanın Ölçülmesi" başlıklarını kapsar. Bu konular, tarihin ne olduğunu, nasıl incelendiğini ve zaman kavramının önemini anlamanız için temel oluşturur.
📌 Tarih Nedir?
Tarih, geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini, siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel olaylarını yer ve zaman belirterek, neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bir bilim dalıdır.
- Konusu: Geçmişteki insan faaliyetleri ve bu faaliyetlerin ortaya çıkardığı değişimlerdir.
- Özelliği: Tarihi olaylar tekrarlanamaz ve deney yapılamaz; bu nedenle objektif olmak büyük önem taşır.
- Amacı: Geçmişten ders çıkararak geleceği şekillendirmek, günümüzü daha iyi anlamak ve milli kimliğin oluşmasına katkı sağlamaktır.
💡 İpucu: Tarih, sadece olayları sıralamak değil, olaylar arasındaki bağlantıları, değişimleri ve süreklilikleri anlamaktır. Örneğin, bir savaşın sonucunu bilmek kadar, o savaşa yol açan nedenleri ve sonrasındaki etkilerini de bilmek önemlidir.
📚 Tarih Biliminin Yöntemi
Tarih, diğer bilimler gibi belirli bir yönteme sahiptir. Bu yöntem, olayları doğru ve tarafsız bir şekilde ortaya koymayı amaçlayan beş aşamadan oluşur.
- 1. Kaynak Arama (Tarama): Olayla ilgili her türlü bilgi ve belgenin toplanmasıdır. Bu kaynaklar; yazılı (kitap, ferman), sözlü (efsane, destan), görsel (fotoğraf, resim) veya gerçek (arkeolojik buluntu, para) olabilir. Kaynaklar, birinci elden (olayın yaşandığı döneme ait) ve ikinci elden (olaydan sonra yazılmış) olarak ikiye ayrılır.
- 2. Tasnif (Sınıflandırma): Toplanan kaynakların zamana (kronolojik), mekana (coğrafi) veya konuya (tematik) göre düzenlenmesidir. Bu aşama, araştırmayı kolaylaştırır ve karmaşıklığı giderir.
- 3. Tahlil (Çözümleme): Kaynakların yeterli olup olmadığının, güvenilirliğinin ve doğruluğunun incelenmesidir. Eldeki bilgilerin işe yarayıp yaramayacağı değerlendirilir.
- 4. Tenkit (Eleştiri): Kaynakların iç (içerik) ve dış (kaynağın kendisi) olmak üzere iki yönlü eleştirel bir gözle değerlendirilmesidir. Bilginin orijinal olup olmadığı, yazarın amacı, taraflılığı gibi konular incelenir.
- 5. Terkip (Sentez): Elde edilen tüm bilgilerin bir araya getirilerek bir sonuca ulaşılması ve tarihi eserin yazılmasıdır. Bu aşamada, toplanan ve değerlendirilen bilgiler bir bütün haline getirilir.
⚠️ Dikkat: Tarihçi, olayları kendi zamanının değer yargılarıyla değil, olayın yaşandığı dönemin şartlarına ve değer yargılarına göre değerlendirmelidir. Buna "empati" denir.
🌍 Tarihe Yardımcı Bilimler
Tarih, olayları daha kapsamlı ve doğru bir şekilde aydınlatabilmek için farklı bilim dallarından destek alır. Bu bilimler, tarihin "nerede?", "ne zaman?", "nasıl?" gibi sorularına cevap bulmasına yardımcı olur.
- Coğrafya: Olayların geçtiği yerin fiziki özelliklerini, iklimini ve doğal ortamını inceler.
- Arkeoloji: Kazı bilimi olup, toprağın altındaki kalıntıları (aletler, yapılar) inceleyerek özellikle tarih öncesi devirlerin aydınlatılmasında çok önemlidir.
- Kronoloji: Zaman bilimi olup, olayların oluş sırasını ve tarihlerini belirler.
- Paleografi: Eski yazı bilimidir; eski metinleri okur ve yorumlar.
- Nümizmatik: Eski para bilimidir; paralar üzerindeki yazılar ve figürler aracılığıyla tarihi bilgilere ulaşılır.
- Heraldik: Arma (mühür, bayrak, sancak) bilimidir.
- Antropoloji: İnsan ırklarının kökenini, gelişimini ve kültürel özelliklerini inceler.
- Etnografya: Toplumların örf, adet, gelenek ve görenekleri gibi kültürel özelliklerini inceler.
- Filoloji: Dil bilimidir; dillerin yapısını, gelişimini ve akrabalıklarını araştırır.
- Diplomatik: Resmi belgeleri (ferman, berat, antlaşma) inceler.
- Epigrafi: Kitabeler bilimidir; anıtlar ve taşlar üzerindeki yazıları inceler.
- Kimya: Özellikle karbon-14 ($C_{14}$) yöntemiyle arkeolojik buluntuların ve organik kalıntıların yaşının belirlenmesinde kullanılır.
💡 İpucu: Bu yardımcı bilimler, tarihin "kanıt" ve "veri" toplama süreçlerinde vazgeçilmezdir. Her biri, geçmişin farklı bir penceresini aralar.
⏳ Zamanın Ölçülmesi ve Takvimler
İnsanlar, zamanı düzenlemek, olayları sıralamak ve günlük yaşamlarını planlamak için farklı takvim sistemleri geliştirmişlerdir. Takvimler, Güneş'in veya Ay'ın hareketlerine göre düzenlenir.
- Takvim Nedir?: Zamanı gün, ay, yıl gibi birimlere ayırma sistemidir. Başlangıç noktaları genellikle önemli bir dini, siyasi veya kültürel olaydır.
- Türklerin Tarih Boyunca Kullandığı Takvimler:
- 12 Hayvanlı Türk Takvimi: Türklerin kullandığı ilk takvimdir. Güneş yılı esaslıdır ($365$ gün). Her yıla bir hayvan adı verilir (fare, sığır, kaplan vb.).
- Hicri Takvim: Ay yılı esaslıdır ($354$ gün). Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye Hicret'ini ($622$ yılı) başlangıç kabul eder. Türk-İslam devletlerinde ve İslam dünyasında kullanılmıştır.
- Celali Takvim: Güneş yılı esaslıdır. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde Ömer Hayyam başkanlığındaki bir heyet tarafından hazırlanmıştır. Başlangıcı $1079$ yılıdır.
- Rumi Takvim: Güneş yılı esaslıdır. Osmanlı Devleti'nde mali işlerde kullanılmıştır. Başlangıcı Hicret'tir ($622$), ancak Güneş yılına göre düzenlenmiştir.
- Miladi Takvim: Güneş yılı esaslıdır ($365$ gün $6$ saat). Hz. İsa'nın doğumunu ($0$ veya $1$ kabul edilir) başlangıç kabul eder. Roma İmparatorluğu'nda geliştirilmiş, daha sonra Gregoryen Takvimi adıyla düzenlenerek günümüzdeki halini almıştır. Türkiye'de $1$ Ocak $1926$'dan itibaren resmen kullanılmaktadır.
⚠️ Dikkat: Ay yılı esaslı takvimler (Hicri), Güneş yılı esaslı takvimlere (Miladi, 12 Hayvanlı, Celali, Rumi) göre her yıl yaklaşık $11$ gün daha kısadır. Bu nedenle Hicri takvim ile Güneş yılı esaslı takvimler arasında sürekli bir kayma yaşanır.
💡 İpucu: Bir olayın tarihini farklı takvimler arasında çevirirken, takvimlerin başlangıç noktaları ve yıl uzunlukları arasındaki farkı göz önünde bulundurmak önemlidir. Örneğin, Miladi bir yıl $365.25$ gün iken, Hicri bir yıl $354.36$ gündür.
