Özne yüklem uyumsuzluğu Test 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumsuzluğu vardır?

A) Öğrenciler sınavda başarılı oldu.
B) Çocuklar bahçede oynuyor.
C) Kitaplar rafta duruyor.
D) Kuşlar ağaçta ötüyordu.

Özne-yüklem uyumsuzluğu, bir cümlenin öznesi (işi yapan veya hakkında bilgi verilen) ile yüklemi (işi, oluşu, durumu bildiren sözcük) arasındaki sayı veya kişi bakımından uyumsuzluktur. Türkçede bu konuda temel kurallar şunlardır:

• Özne tekil ise yüklem de tekil olur. (Örnek: Çocuk oynuyor.)
• Özne çoğul ve insan ise yüklem tekil veya çoğul olabilir. (Örnek: Öğrenciler geldi. veya Öğrenciler geldiler.)
• Özne çoğul ve insan dışı (hayvan, bitki, cansız varlık, soyut kavram) ise yüklem mutlaka tekil olur. (Örnek: Kuşlar uçtu. Yanlış: Kuşlar uçtular.)

Şimdi seçenekleri bu kurallar çerçevesinde adım adım inceleyelim:

• A) Öğrenciler sınavda başarılı oldu.

  Özne: "Öğrenciler" (çoğul, insan)
  Yüklem: "başarılı oldu" (tekil)

  Kurala göre, çoğul ve insan olan bir özneyle tekil yüklem kullanılabilir gibi görünse de, "başarılı olmak" gibi birleşik fiillerde veya eylemin birden fazla kişi tarafından yapıldığı açıkça belli olduğunda, yüklemin de çoğul olması ("başarılı oldular") daha doğru ve yaygın bir kullanımdır. "Başarılı oldu" ifadesi, sanki tek bir öğrenci başarılı olmuş gibi bir anlam karmaşasına yol açabilir veya cümlenin akıcılığını bozabilir. Bu durum, özne-yüklem uyumsuzluğu olarak kabul edilebilir.

• B) Çocuklar bahçede oynuyor.

  Özne: "Çocuklar" (çoğul, insan)
  Yüklem: "oynuyor" (tekil)

  Bu cümlede özne çoğul ve insan olduğu için yüklemin tekil olması dil bilgisi kurallarına uygundur. ("Çocuklar oynuyorlar" da doğru olurdu.) Burada bir uyumsuzluk yoktur.

• C) Kitaplar rafta duruyor.

  Özne: "Kitaplar" (çoğul, insan dışı varlık)
  Yüklem: "duruyor" (tekil)

  Özne çoğul ve insan dışı olduğu için yüklemin tekil olması zorunludur ve bu kurala uyulmuştur. Burada bir uyumsuzluk yoktur.

• D) Kuşlar ağaçta ötüyordu.

  Özne: "Kuşlar" (çoğul, insan dışı varlık)
  Yüklem: "ötüyordu" (tekil)

  Özne çoğul ve insan dışı olduğu için yüklemin tekil olması zorunludur ve bu kurala uyulmuştur. Burada bir uyumsuzluk yoktur.

Bu durumda, A seçeneğindeki "Öğrenciler sınavda başarılı oldu" cümlesi, çoğul bir insan öznesiyle tekil bir yüklemin kullanılması nedeniyle, anlam ve ifade bütünlüğü açısından bir uyumsuzluk barındırmaktadır. Doğrusu "Öğrenciler sınavda başarılı oldular." şeklinde olmalıdır.

Cevap A seçeneğidir.