🎓 LGS Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, LGS Test 1 genellikle Türkçe, Matematik ve Fen Bilimleri derslerinin ilk dönem konularını kapsar. Bu ders notu, testte karşılaşabileceğiniz temel kavramları sade bir dille özetleyerek konuya hakimiyetinizi artırmayı hedefler.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan, fiilin özelliklerini tamamen kaybetmeyip isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Cümlede yan yargı kurmaya yararlar.
- İsim-Fiil (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılır.
Örnek: "Kitap okumak en sevdiğim şeydir."
- Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Kendinden sonraki ismi niteler veya adlaşmış sıfat fiil olarak kullanılır.
Örnek: "Koşan çocuk düştü." (Sıfat-fiil), "Gelecek güzel günler var." (Sıfat-fiil)
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -a...a, -casına" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf görevinde bulunur, eylemin zamanını veya durumunu bildirir.
Örnek: "Gülerek konuştu." (Durum zarfı), "Eve gelirken ekmek al." (Zaman zarfı)
💡 İpucu: İsim-fiil eki "-ma/-me" ile olumsuzluk eki "-ma/-me"yi karıştırmayın. Olumsuzluk eki eylemi olumsuz yapar, isim-fiil ise eylemi isimleştirir. "Bana bakma!" (Olumsuzluk) ile "Bakma işi güzeldir." (İsim-fiil) gibi.
⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsiler zamanla kalıcı isim haline gelebilir ve fiilimsi özelliğini kaybeder. "Dondurma", "çakmak", "yemek", "dolma" gibi sözcükler artık bir eylemi değil, bir nesneyi veya yiyeceği karşılar.
📌 Cümlenin Ögeleri
Cümlenin ögeleri, bir cümlenin anlamlı bir bütün oluşturmasını sağlayan yapı taşlarıdır. Temel ögeler yüklem ve özne iken, yardımcı ögeler nesne, yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) ve zarf tümlecidir.
- Yüklem: Cümledeki işi, oluşu, durumu veya yargıyı bildiren temel ögedir. Genellikle cümlenin sonunda bulunur. Tüm sorular yükleme sorulur.
- Özne: Yüklemdeki işi yapan veya yargının gerçekleşmesini sağlayan varlıktır. "Kim?", "Ne?" sorularıyla bulunur. Gerçek özne (işi yapan belli), gizli özne (yazılı olmayan ama anlaşılan) ve sözde özne (işten etkilenen) türleri vardır.
- Nesne (Düz Tümleç): Yüklemdeki işten doğrudan etkilenen ögedir.
- Belirtili Nesne: Neyi?, Kimi? sorularıyla bulunur. Belirtme hal eki (-i) alır. Örnek: "Kitabı okudum."
- Belirtisiz Nesne: Ne? sorusuyla bulunur. Yalın haldedir. Örnek: "Kitap okudum."
- Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç): Yüklemdeki eylemin yöneldiği, bulunduğu veya ayrıldığı yeri bildiren ögedir. "-e, -de, -den" hal eklerini alır. "Nereye?, Nerede?, Nereden?, Kime?, Kimde?, Kimden?, Neye?, Neyde?, Neyden?" sorularıyla bulunur.
- Zarf Tümleci: Yüklemdeki eylemin zamanını, durumunu, miktarını, yönünü veya sebebini bildiren ögedir. "Ne zaman?, Nasıl?, Ne kadar?, Niçin?, Nereye?" (yalın halde) gibi sorularla bulunur.
💡 İpucu: Cümlenin ögelerini bulurken sırasıyla önce yüklemi, sonra özneyi bulmak işinizi kolaylaştırır. Diğer ögeler bu ikisi bulunduktan sonra aranmalıdır.
📌 Çarpanlar ve Katlar
Bu konu, sayıların yapısını anlamak için temel bir adımdır. Özellikle asal sayılar, EBOB (En Büyük Ortak Bölen) ve EKOK (En Küçük Ortak Kat) kavramları önemlidir.
- Çarpan (Bölen): Bir sayıyı kalansız bölen her sayıya o sayının çarpanı (böleni) denir.
Örnek: 12'nin çarpanları: 1, 2, 3, 4, 6, 12.
- Asal Sayı: 1 ve kendisinden başka pozitif tam böleni olmayan 1'den büyük sayılardır.
Örnek: 2, 3, 5, 7, 11, 13... (En küçük asal sayı 2'dir ve tek çift asal sayıdır.)
- Asal Çarpanlara Ayırma: Bir sayıyı asal çarpanlarının çarpımı şeklinde yazmaktır.
Örnek: $24 = 2 \times 2 \times 2 \times 3 = 2^3 \cdot 3^1$.
- EBOB (En Büyük Ortak Bölen): İki veya daha fazla sayının ortak bölenleri arasındaki en büyük sayıdır. Ortak asal çarpanlardan üssü en küçük olanların çarpımıyla bulunur.
Örnek: EBOB(12, 18) = 6.
- EKOK (En Küçük Ortak Kat): İki veya daha fazla sayının pozitif ortak katları arasındaki en küçük sayıdır. Tüm asal çarpanlardan üssü en büyük olanların çarpımıyla bulunur.
Örnek: EKOK(12, 18) = 36.
💡 İpucu: EBOB genellikle bir bütünü eş parçalara ayırma, bidonları doldurma gibi "büyükten küçüğe" giden problemlerde; EKOK ise zillerin birlikte çalması, otobüslerin aynı anda hareket etmesi gibi "küçükten büyüğe" giden problemlerde kullanılır.
📌 Üslü İfadeler
Bir sayının kendisiyle tekrarlı çarpımının kısa gösterimine üslü ifade denir. $a^n$ ifadesinde $a$ taban, $n$ ise üs (kuvvet) olarak adlandırılır.
- Pozitif Tam Sayı Kuvvetleri: $a^n = a \times a \times \dots \times a$ ($n$ tane $a$'nın çarpımı).
Örnek: $3^4 = 3 \times 3 \times 3 \times 3 = 81$.
- Negatif Tam Sayı Kuvvetleri: $a^{-n} = \frac{1}{a^n}$ (Taban ters çevrilir, üs pozitif olur).
Örnek: $2^{-3} = \frac{1}{2^3} = \frac{1}{8}$.
- Sıfırıncı Kuvvet: Sıfır hariç her sayının sıfırıncı kuvveti 1'dir. $a^0 = 1$ ($a \neq 0$).
Örnek: $5^0 = 1$, $(-7)^0 = 1$.
- Üslü İfadelerde Çarpma: Tabanlar aynıysa üsler toplanır ($a^m \cdot a^n = a^{m+n}$). Üsler aynıysa tabanlar çarpılır ($(a \cdot b)^n = a^n \cdot b^n$).
- Üslü İfadelerde Bölme: Tabanlar aynıysa üsler çıkarılır ($\frac{a^m}{a^n} = a^{m-n}$). Üsler aynıysa tabanlar bölünür ($(\frac{a}{b})^n = \frac{a^n}{b^n}$).
- Üssün Üssü: Bir üslü ifadenin tekrar üssü alınırken üsler çarpılır ($(a^m)^n = a^{m \cdot n}$).
⚠️ Dikkat: Negatif sayıların kuvvetleri alınırken parantez kullanımına dikkat edin. $(-2)^4 = (-2) \times (-2) \times (-2) \times (-2) = 16$ iken, $-2^4 = -(2 \times 2 \times 2 \times 2) = -16$.
📌 Mevsimler ve İklim
Mevsimlerin oluşumu ve iklim olayları Dünya'nın hareketleri ve Güneş ile olan ilişkisiyle doğrudan bağlantılıdır.
- Dünya'nın Hareketleri: Dünya kendi ekseni etrafında dönerek gece ve gündüzü, Güneş etrafında dolanarak mevsimleri oluşturur.
- Eksen Eğikliği: Dünya'nın dönme ekseni, yörünge düzlemine göre yaklaşık $23.5^\circ$ eğiktir. Bu eğiklik, Güneş ışınlarının Dünya yüzeyine düşme açısının yıl boyunca değişmesine neden olur ve mevsimlerin temel sebebidir.
- Güneş Işınlarının Geliş Açısı: Güneş ışınları dik veya dike yakın açıyla düştüğü bölgelerde birim yüzeye düşen enerji miktarı fazla olur ve yaz mevsimi yaşanır. Eğik açıyla düştüğü bölgelerde ise birim yüzeye düşen enerji miktarı az olur ve kış mevsimi yaşanır.
- Yıl Boyunca Değişim: 21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'de yaz, Güney Yarım Küre'de kış başlar. 21 Aralık'ta tam tersi olur. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde ise (ekinoks) Güneş ışınları Ekvator'a dik düşer ve her iki yarım kürede de gece-gündüz eşitliği yaşanır.
- İklim: Geniş bölgelerde uzun yıllar boyunca gözlemlenen hava olaylarının ortalamasıdır. İklimler kolay kolay değişmez.
- Hava Olayları: Belirli bir yerde ve kısa bir zaman diliminde görülen atmosferik olaylardır (yağmur, kar, rüzgar vb.). Hava olayları anlık değişebilir.
💡 İpucu: Mevsimlerin oluşmasında Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının değil, eksen eğikliğinin ve dolayısıyla Güneş ışınlarının geliş açısının etkili olduğunu unutmayın. Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu tarih (3 Ocak) Kuzey Yarım Küre'de kış mevsimine denk gelir!
