🎓 LGS çalışma programı nasıl olmalı Test 1 - Ders Notu
Sevgili LGS öğrencisi, bu ders notu "LGS çalışma programı nasıl olmalı Test 1" testinde karşına çıkabilecek temel konuları anlamana yardımcı olmak için hazırlandı. Özellikle Türkçe'den Fiilimsiler, Matematik'ten Çarpanlar ve Katlar ve Fen Bilimleri'nden Mevsimler ve İklim ünitelerine odaklanacağız. Haydi başlayalım!
📌 Türkçe: Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiilin tüm özelliklerini (kip, kişi eki alma) taşımayan, cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevi gören kelimelerdir. Fiilimsiler, cümleyi zenginleştirir ve anlamı genişletir.
📝 1. İsim-Fiiller (Ad Eylemler)
- Fiillere "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır.
- Cümlede isim gibi kullanılırlar. Olumsuzluk eki "-me, -ma" alabilirler.
- Örnek: Çalışmak başarı getirir. Onun gülüşü içimi ısıttı.
⚠️ Dikkat: "-ma" eki olumsuzluk ekiyle karışabilir. Bir kelimenin isim-fiil olup olmadığını anlamak için olumsuzunu yapmayı deneyin. (Gitme -> isim-fiil, Gitme! -> olumsuz fiil) Ayrıca, bazı isim-fiiller kalıcı isim olabilir (dondurma, çakmak gibi).
📝 2. Sıfat-Fiiller (Ortaçlar)
- Fiillere "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" (Anası mezar dikecekmiş) ekleri getirilerek yapılır.
- Cümlede sıfat görevi görür, bir ismi nitelerler.
- Örnek: Koşan adam, gelecek günler, tanıdık yüzler.
💡 İpucu: Sıfat-fiiller bazen adlaşabilir. Yani niteledikleri isim düşer ve sıfat-fiil, isim görevini üstlenir. (Gelen gideni aratır. -> Gelen insan)
📝 3. Zarf-Fiiller (Bağ-Fiiller, Ulaçlar)
- Fiillere "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e...-e, -r...-mez, -casına" gibi ekler getirilerek yapılır.
- Cümlede zarf görevi görür, fiilin veya fiilimsinin zamanını, durumunu bildirir.
- Örnek: Gülerek konuştu. Eve gelir gelmez uyudu.
⚠️ Dikkat: Zarf-fiiller cümlede genellikle "nasıl?" veya "ne zaman?" sorularına cevap verir.
➕ Matematik: Çarpanlar ve Katlar
Bu konu, sayıların yapısını anlamak için temeldir ve LGS'de sıkça karşımıza çıkar. Bir sayının çarpanları ve katları arasındaki ilişkiyi iyi kavramak, diğer matematik konularında da sana yardımcı olacaktır.
📝 1. Bir Sayının Çarpanları (Bölenleri)
- Bir sayıyı tam bölen sayılara o sayının çarpanları veya bölenleri denir.
- Her doğal sayı, kendisinin ve 1'in çarpanıdır.
- Örnek: 12 sayısının çarpanları: 1, 2, 3, 4, 6, 12'dir. Çünkü 12; bu sayılara tam bölünür.
💡 İpucu: Bir sayının çarpanlarını bulurken, sayıyı küçükten büyüğe doğru çarpan çiftleri halinde yazmak işini kolaylaştırır. Örneğin 12 için: $1 \times 12$, $2 \times 6$, $3 \times 4$.
📝 2. Asal Sayılar ve Asal Çarpanlar
- Asal Sayı: 1'den büyük, 1 ve kendisinden başka hiçbir pozitif tam sayıya bölünemeyen sayılardır. En küçük asal sayı 2'dir ve tek çift asal sayı da 2'dir.
- Örnek: 2, 3, 5, 7, 11, 13, ...
- Asal Çarpan: Bir sayının çarpanları arasında asal olanlara denir. Bir sayıyı asal çarpanlarına ayırmak için "çarpan ağacı" veya "asal çarpan algoritması (bölen listesi)" yöntemleri kullanılır.
- Örnek: 30 sayısının asal çarpanları: $30 = 2 \times 3 \times 5$'tir. Yani 2, 3 ve 5 asal çarpanlardır.
⚠️ Dikkat: Her sayının en az bir asal çarpanı vardır (1 hariç). 1 asal sayı değildir!
📝 3. En Büyük Ortak Bölen (EBOB) ve En Küçük Ortak Kat (EKOK)
- EBOB: İki veya daha fazla sayıyı aynı anda bölen en büyük sayıdır. Genellikle parçalama, gruplama, eşit aralıklı dikme gibi problemlerde kullanılır.
- EKOK: İki veya daha fazla sayının ortak katları arasında en küçüğüdür. Genellikle birleştirme, buluşturma, tekrar etme gibi problemlerde kullanılır.
- Bulma Yöntemi: Sayılar asal çarpanlarına ayrılır. EBOB için ortak olan asal çarpanların en küçük üslüleri çarpılır. EKOK için tüm asal çarpanların en büyük üslüleri çarpılır.
- Örnek: 12 ve 18 için: $12 = 2^2 \times 3$, $18 = 2 \times 3^2$.
EBOB(12, 18) = $2^1 \times 3^1 = 6$
EKOK(12, 18) = $2^2 \times 3^2 = 4 \times 9 = 36$
💡 İpucu: İki sayının çarpımı, EBOB'ları ile EKOK'larının çarpımına eşittir. Yani $A \times B = EBOB(A,B) \times EKOK(A,B)$.
🌍 Fen Bilimleri: Mevsimler ve İklim
Bu ünite, Dünya'nın hareketleri ve bu hareketlerin sonuçları olan mevsimler ile geniş ölçekli hava olayları olan iklimi inceler. Temel kavramları iyi anlamak, günlük hayattaki olayları da daha iyi yorumlamanı sağlar.
📝 1. Mevsimlerin Oluşumu
- Mevsimlerin oluşmasının iki temel nedeni vardır:
- 1. Dünya'nın Güneş etrafında dolanma hareketi (Elips yörünge).
- 2. Dünya'nın dönme ekseninin eğik olması ($23.5^\circ$ eğik).
- Önemli: Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının değişmesi mevsimleri etkilemez! Dünya Güneş'e en yakınken (Ocak) Kuzey Yarım Küre'de kış yaşanır.
- Eksen eğikliği sayesinde Güneş ışınları yeryüzüne farklı açılarla düşer. Dik ve dike yakın açılar yaz mevsimini, eğik açılar kış mevsimini oluşturur.
💡 İpucu: Eksen eğikliği olmasaydı, yıl boyunca Güneş ışınları Ekvator'a dik düşerdi ve mevsimler oluşmaz, gece-gündüz süreleri eşit olurdu.
📝 2. Önemli Tarihler ve Sonuçları
- 21 Haziran (Yaz Gündönümü - Kuzey Yarım Küre): Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır. Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne ($23.5^\circ$ Kuzey) dik düşer.
- 21 Aralık (Kış Gündönümü - Kuzey Yarım Küre): Kuzey Yarım Küre'de en kısa gündüz, en uzun gece yaşanır. Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne ($23.5^\circ$ Güney) dik düşer.
- 21 Mart ve 23 Eylül (Ekinoks - Gece-Gündüz Eşitliği): Güneş ışınları Ekvator'a dik düşer. Dünya'nın her yerinde gece ve gündüz süreleri eşittir (12 saat gece, 12 saat gündüz).
⚠️ Dikkat: Bir yarım kürede yaz yaşanırken diğer yarım kürede kış yaşanır. Örneğin, Kuzey Yarım Küre'de yaz başlangıcı olan 21 Haziran'da, Güney Yarım Küre'de kış başlangıcıdır.
📝 3. İklim ve Hava Olayları Arasındaki Farklar
- İklim: Geniş bir bölgede, çok uzun yıllar boyunca gözlemlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Kesinlik bildirir ("kurak", "yağışlı"). İklim bilimi (Klimatoloji) ile ilgilenen bilim insanına klimatolog denir.
- Hava Olayları: Dar bir alanda, kısa süre içinde görülen anlık hava şartlarıdır. Tahminidir ("yağmurlu olabilir", "güneşli bekleniyor"). Hava bilimi (Meteoroloji) ile ilgilenen bilim insanına meteorolog denir.
- Örnek: "Akdeniz iklimi yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır." (İklim) "Yarın Antalya'da hava parçalı bulutlu ve 25 derece olacak." (Hava Olayı)
💡 İpucu: İklim, bir bölgenin coğrafi özelliklerini, bitki örtüsünü ve insan faaliyetlerini (tarım, yaşam tarzı) doğrudan etkiler.
