🎓 KPSS Coğrafya soru dağılımı (18 soru) Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, KPSS Coğrafya Test 1'de karşılaşabileceğiniz Türkiye'nin coğrafi konumu, yer şekilleri ve iklim özellikleri gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir.
📌 Türkiye'nin Coğrafi Konumu
Türkiye'nin dünya üzerindeki yerini belirleyen iki ana konum türü vardır: Mutlak (Matematik) Konum ve Göreceli (Özel) Konum.
- Mutlak Konum (Matematik Konum): Türkiye'nin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre belirlenen yeridir. Paralel ve meridyenlerle ifade edilir.
- Türkiye, $36^\circ - 42^\circ$ Kuzey paralelleri ile $26^\circ - 45^\circ$ Doğu meridyenleri arasında yer alır.
- Sonuçları:
- Güneş ışınlarının düşme açısı kuzeye doğru azalır.
- Gölge boyları kuzeye doğru uzar.
- Ortalama sıcaklıklar kuzeye doğru azalır (genellikle).
- Gece-gündüz süreleri arasındaki fark kuzeye doğru artar.
- Türkiye, Kuzey Yarım Küre'de ve Orta Kuşak'ta yer alır. Bu yüzden dört mevsim belirgin olarak yaşanır.
- Yerel saat farkları doğu-batı yönünde değişir.
- Göreceli Konum (Özel Konum): Türkiye'nin kıtalara, denizlere, önemli ticaret yollarına, komşularına ve yer şekillerine göre belirlenen yeridir.
- Sonuçları:
- Üç tarafının denizlerle çevrili olması (Karadeniz, Akdeniz, Ege Denizi).
- Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı noktada bulunması (köprü görevi).
- İstanbul ve Çanakkale Boğazları'na sahip olması.
- Farklı iklim tiplerinin görülmesi (denizellik, karasallık, yükselti).
- Petrol zengini Ortadoğu ülkelerine yakınlığı.
- Yükseltinin batıdan doğuya doğru artması.
- Genç oluşumlu bir ülke olması (deprem riski yüksek).
💡 İpucu: Bir özelliğin nedeni "enlem, boylam, Ekvator, kutup" gibi ifadelerle açıklanıyorsa Mutlak Konum, "deniz, dağ, komşu, yükselti, boğaz" gibi ifadelerle açıklanıyorsa Göreceli Konum ile ilgilidir.
📌 Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Oluşumu
Türkiye, genç oluşumlu bir ülke olup, yer şekillerinin çeşitliliği ve engebeli yapısı dikkat çeker. Bu durum, farklı jeolojik zamanlarda meydana gelen olaylarla şekillenmiştir.
- Jeolojik Zamanlar: Türkiye arazisinin büyük bir kısmı 3. ve 4. jeolojik zamanlarda oluşmuştur.
- 3. Jeolojik Zaman (Tersiyer): Alp-Himalaya Orojenezi ile Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar oluştu, volkanik faaliyetler arttı, linyit, petrol, tuz yatakları oluştu.
- 4. Jeolojik Zaman (Kuaterner): Ege Denizi çanağı çöktü, İstanbul ve Çanakkale Boğazları oluştu, iklim değişiklikleri yaşandı, volkanik faaliyetler devam etti.
- Orojenez (Dağ Oluşumu): Kıvrılma ve kırılma hareketleri sonucu dağların oluşmasıdır.
- Türkiye'deki Dağlar:
- Kıvrım Dağları: Kuzey Anadolu Dağları (Canik, Kaçkar vb.) ve Toroslar (Bolkar, Aladağlar vb.).
- Kırık Dağları: Ege Bölgesi'nde yaygındır (Kaz, Madra, Yunt, Boz, Aydın, Menteşe Dağları). Horst ve Graben sistemleri oluştururlar.
- Volkanik Dağlar: Erciyes, Hasan Dağı, Ağrı, Süphan, Nemrut, Karadağ, Karacadağ. Genellikle Doğu Anadolu ve İç Anadolu'da yoğunlaşmıştır.
- Epirojenez (Kıta Oluşumu): Geniş yer kabuğu parçalarının alçalma ve yükselme hareketleridir. Türkiye'nin toptan yükselmesi buna örnektir.
- Volkanizma: Yer altındaki magmanın yeryüzüne çıkmasıdır. Türkiye'de birçok volkanik dağ ve plato bulunur.
- Seizma (Depremler): Yer kabuğundaki fay hatları boyunca meydana gelen sarsıntılardır. Türkiye, genç oluşumlu olduğu için aktif fay hatlarına sahiptir ve deprem riski yüksektir.
⚠️ Dikkat: Türkiye'de deprem riskinin yüksek olması, arazinin genç oluşumlu olmasının ve aktif fay hatlarının bulunmasının bir sonucudur.
📌 Türkiye'de İklim ve İklim Elemanları
Türkiye, matematik konumu nedeniyle Orta Kuşak'ta yer alsa da, özel konumu (denizler, dağlar, yükselti) nedeniyle farklı iklim tipleri görülür.
- İklim Elemanları:
- Sıcaklık: Enlem, yükselti, karasallık, denizellik, bakı, rüzgarlar sıcaklığı etkiler. Türkiye'de en yüksek sıcaklıklar yazın Güneydoğu Anadolu'da, en düşük sıcaklıklar kışın Doğu Anadolu'da görülür.
- Basınç: Türkiye'yi etkileyen başlıca basınç merkezleri:
- İzlanda Alçak Basıncı: Kışın ılıman ve yağışlı hava getirir.
- Sibirya Yüksek Basıncı: Kışın dondurucu soğuklar ve kar yağışı getirir.
- Asor Yüksek Basıncı: Yazın sıcak ve kurak, kışın ılık ve yağışlı hava getirir.
- Basra Alçak Basıncı: Yazın Güneydoğu Anadolu'ya sıcak ve kurak hava getirir.
- Rüzgarlar: Basınç farklarından doğar. Türkiye'de etkili olan yerel rüzgarlar:
- Kuzeyden Esenler (Soğuk ve Kuru): Karayel, Yıldız, Poyraz.
- Güneyden Esenler (Sıcak ve Kuru/Nemli): Lodos, Kıble, Keşişleme (Samyeli).
- Nem ve Yağış: Türkiye'de yağış oluşum şekilleri:
- Orografik (Yamaç) Yağışlar: Denizden gelen nemli havanın dağ yamaçlarına çarparak yükselmesiyle oluşur (Karadeniz, Akdeniz kıyıları).
- Konveksiyonel (Yükselim) Yağışlar: Isınan havanın yükselerek soğumasıyla oluşur (İç Anadolu'da "Kırkikindi" yağışları).
- Cephesel Yağışlar: Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşur (Akdeniz iklim bölgesinde kışın).
- Türkiye'deki Başlıca İklim Tipleri:
- Akdeniz İklimi: Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı. Doğal bitki örtüsü maki ve kızılçam ormanları.
- Karadeniz İklimi: Her mevsim yağışlı, yazları serin, kışları ılık. Doğal bitki örtüsü geniş yapraklı ormanlar.
- Karasal İklim: Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve kar yağışlı. İç Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu'da görülür. Doğal bitki örtüsü bozkır (step).
📝 Unutmayın: Türkiye'de görülen iklim çeşitliliği, sadece matematik konumla değil, özel konum özellikleriyle de doğrudan ilişkilidir. Örneğin, dağların uzanışı, denizellik ve karasallık iklimi büyük ölçüde etkiler.
