Hedef (Kazanım) Test 1

🎓 Hedef (Kazanım) Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, "Hedef (Kazanım) Test 1" testinde karşılaşabileceğin temel Türkçe konularını, kolayca anlayabileceğin ve akılda kalıcı bir şekilde özetlemektedir. Fiilimsiler, cümlenin ögeleri, yazım kuralları ve noktalama işaretleri gibi konulara hızlıca göz atarak bilgilerini tazeleyebilirsin.

📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)

Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiilin çekim özelliklerini göstermeyen, cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan özel sözcüklerdir. Onları fiil kökünden gelmeleriyle tanırız ama kip ve kişi eki almazlar.

• İsim-fiil (Mastar): Fiil kök veya gövdelerine "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılır.
• Örnek: "Kitap okumak en sevdiğim hobidir." (Ne? Okumak)
• Örnek: "Onun gülüşü içimi ısıttı." (Ne? Gülüşü)
• Sıfat-fiil (Ortaç): Fiil kök veya gövdelerine "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat gibi bir ismi niteler veya adlaşmış sıfat olarak kullanılır.
• Örnek: "Koşan çocuk düştü." (Nasıl çocuk? Koşan çocuk)
• Örnek: "Yıkılacak evler boşaltıldı." (Nasıl evler? Yıkılacak evler)
• Zarf-fiil (Bağ-fiil, Ulaç): Fiil kök veya gövdelerine "-ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -esiye, -maksızın, -casına" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede durum veya zaman zarfı olarak kullanılır.
• Örnek: "Ders çalışırken uyuyakalmışım." (Ne zaman? Çalışırken)
• Örnek: "Kapıyı çalarak içeri girdi." (Nasıl girdi? Çalarak)

💡 İpucu: İsim-fiil eki "-ma/-me" ile olumsuzluk eki "-ma/-me"yi karıştırmamak için cümleye dikkat et. "Bana bakma!" (olumsuzluk) ile "Kitap okuma etkinliği." (isim-fiil) farklıdır.

⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsiler zamanla kalıcı isim haline gelebilir ve fiilimsi özelliğini kaybeder. (Örn: dolma, çakmak, dondurma). Bunlar artık fiilimsi sayılmaz.

📌 Cümlenin Ögeleri

Cümlenin ögeleri, bir cümleyi oluşturan ve cümlede belirli görevleri olan sözcük veya sözcük gruplarıdır. Cümleyi doğru anlamak ve çözümlemek için ögeleri doğru tespit etmek önemlidir.

• Yüklem: Cümlede yargıyı bildiren, işi, oluşu, durumu veya hareketi karşılayan temel ögedir. Genellikle çekimli bir fiil veya ek fiil almış bir isim soylu sözcüktür. Yüklem olmadan cümle olmaz.
• Örnek: "Ali okula gitti." / "Bu hava çok güzeldi."
• Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan veya yargının gerçekleştiği varlıktır. Yükleme "kim?" veya "ne?" soruları sorularak bulunur.
• Örnek: "Çocuklar bahçede oynuyor." (Kim oynuyor? Çocuklar)
• Nesne: Yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir.
• Belirtili Nesne: "Neyi?", "Kimi?" sorularına cevap verir ve "-i" belirtme hal ekini alır. Örnek: "Kitabı okudum."
• Belirtisiz Nesne: "Ne?" sorusuna cevap verir ve hal eki almaz. Örnek: "Kitap okudum."
• Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemin bildirdiği eylemin yöneldiği, bulunduğu veya ayrıldığı yeri gösterir. "-e, -de, -den" hal eklerini alır. "Kime?, Neye?, Nerede?, Nereden?, Kimde?, Kimden?" gibi sorularla bulunur.
• Örnek: "Eve gitti." / "Okulda buluşalım."
• Zarf Tümleci: Yüklemin anlamını zaman, durum, miktar, yer-yön veya sebep gibi yönlerden tamamlar. "Nasıl?, Ne zaman?, Ne kadar?, Niçin?, Nereye?" gibi sorularla bulunur.
• Örnek: "Hızlıca yürüdü." (Nasıl yürüdü?) / "Dün geldi." (Ne zaman geldi?)

💡 İpucu: Cümle ögelerini bulurken sırasıyla Yüklem, Özne, Nesne, Dolaylı Tümleç ve Zarf Tümleci şeklinde ilerlemek hata yapma olasılığını azaltır.

⚠️ Dikkat: Söz öbekleri (tamlamalar, deyimler, birleşik fiiller, fiilimsiler ve onlara bağlı kelimeler) asla bölünmez. Bir ögeyi bulurken söz öbeğini tek parça olarak düşünmelisin.

📌 Yazım Kuralları

Yazım kuralları, dilin doğru ve anlaşılır bir şekilde yazılmasını sağlayan standartlardır. Özellikle büyük harf kullanımı, birleşik kelimelerin yazımı ve eklerin yazımı sıkça karıştırılır.

• Büyük Harflerin Kullanımı:
• Cümleler büyük harfle başlar.
• Özel isimler (kişi adları, yer adları, millet, dil, din adları vb.) büyük harfle başlar.
• Unvanlar, saygı sözleri, takma adlar özel isimden önce veya sonra geldiğinde büyük harfle başlar. (Doktor Ayşe, Ayşe Hanım)
• Kitap, dergi, gazete adları (özel adlar) büyük harfle başlar.
• Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar. (29 Ekim 1923 Salı)
• Sayıların Yazımı:
• Metin içinde sayılar genellikle yazıyla yazılır. (üç yıl sonra, beş kardeş)
• Para birimleri, ölçü birimleri, istatistiksel veriler rakamla yazılır. ($100, 5 kg, %20)
• Üleştirme sayıları rakamla değil, yazıyla yazılır. (ikişer, üçer)
• Birleşik Kelimelerin Yazımı:
• Ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması olan birleşik kelimeler bitişik yazılır. (kaynana, pazartesi, kuşburnu)
• Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst, üzeri sözleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır. (ayakaltı, gözaltı, bilinçaltı)
• Kurallı birleşik fiiller (yeterlik, tezlik, yaklaşma, sürerlik) bitişik yazılır. (yapabilmek, gidebilmek, düşeyazmak)
• İkinci kelimesi "-an/-en, -ası/-esi, -mez/-maz, -ar/-er, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş" ekleriyle kurulan sıfat-fiil ekleri alan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır. (can kurtaran, mirasyedi, çokbilmiş)
• Birleşme sırasında anlamını yitiren veya tür değişimi olan kelimeler bitişik yazılır. (denizaltı, kuşkonmaz)
• Anlamını koruyan, birleşme sırasında ses olayı olmayan veya tür değişimi olmayan kelimeler ayrı yazılır. (çevre yolu, kuru fasulye, deniz yılanı)
• "-de/-da" Bağlacı ve Ekinin Yazımı:
• Bağlaç olan "-de/-da" her zaman ayrı yazılır ve "dahi, bile" anlamı taşır. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. (Sen de gel.)
• Ek olan "-de/-da" bitişik yazılır, bulunma hal ekidir ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. (Evde kal.)
• "-ki" Bağlacı ve Ekinin Yazımı:
• Bağlaç olan "-ki" her zaman ayrı yazılır. (Bilgisayar bozuktu ki tamir ettik.)
• Ek olan "-ki" bitişik yazılır, aitlik bildirir veya sıfat yapar. (Evdeki hesap, seninki)
• "Oysaki, mademki, belki, hâlbuki, çünkü, meğerki, illaki" istisna olarak bitişik yazılır. (SOMBaHÇeM)
• "-mi" Soru Ekinin Yazımı: Her zaman ayrı yazılır ve kendinden önceki kelimeyle bitişik yazılmaz. Kendinden sonra gelen ekler ise bitişik yazılır. (Geldi mi?, Gelecek miyim?)

💡 İpucu: "-de/-da" ve "-ki" eklerinin bağlaç mı yoksa ek mi olduğunu anlamak için "çıkarınca anlam bozuluyor mu?" testini dene. Bozuluyorsa ektir (bitişik), bozulmuyorsa bağlaçtır (ayrı).

⚠️ Dikkat: "Şey" kelimesi her zaman ayrı yazılır. (Her şey, bir şey, çok şey)

📌 Noktalama İşaretleri

Noktalama işaretleri, yazılı anlatımda okumayı kolaylaştıran, anlam karışıklığını gideren ve duygu, düşünce ve tonlamaları belirten sembollerdir.

• Nokta (.)
• Cümlelerin sonuna konur. (Geldim.)
• Bazı kısaltmaların sonuna konur. (Dr., Prof.)
• Sıra sayılarını belirtmek için kullanılır. (1., 2.)
• Virgül (,)
• Eş görevli sözcük veya söz öbeklerini ayırır. (Elma, armut, muz aldım.)
• Sıralı cümleleri ayırır. (Geldi, oturdu, bekledi.)
• Uzun cümlelerde özneden sonra konur.
• Hitaplardan sonra konur. (Sevgili Öğrenciler,)
• Noktalı Virgül (;)
• Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırmak için kullanılır. (Erkek çocuklara Ali, Can; kız çocuklara Ayşe, Elif adları verildi.)
• Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır. (Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak istiyorum.)
• İki Nokta (:)
• Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlelerin sonunda kullanılır. (Milli Edebiyat'ın önemli temsilcileri şunlardır: Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp.)
• Kendisiyle ilgili açıklama verilecek cümlelerin sonunda kullanılır. (Kendimi tanıtmama izin verin: Ben bir eğitim koçuyum.)
• Üç Nokta (...)
• Bitmemiş cümlelerin sonunda kullanılır. (Ne kadar da güzel bir gün...)
• Alıntılarda atlanan yerleri göstermek için kullanılır.
• Sözün bir yerde kesildiğini göstermek için kullanılır.
• Soru İşareti (?)
• Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur. (Nereye gidiyorsun?)
• Bilinmeyen, kesin olmayan bilgiler için parantez içinde kullanılır. (Yunus Emre (1238?-1320))
• Ünlem İşareti (!)
• Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya ibarelerin sonuna konur. (Yaşasın! Ne mutlu Türk'üm diyene!)
• Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur. (Ey Türk gençliği!)
• Tırnak İşareti (" ")
• Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır. (Atatürk "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir." demiştir.)
• Cümle içerisinde özel olarak belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır.
• Ayraç (Parantez) ( )
• Cümledeki anlamı tamamlayan ve cümlenin dışında kalan ek bilgiler için kullanılır. (Anadolu kentlerini, köylerini (Köy sözünü çekinerek yazıyorum.) gezsek bile görmek için değil, kendimizi göstermek için geziyoruz.)
• Tiyatro eserlerinde konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak için kullanılır.
• Kesme İşareti (')
• Özel adlara getirilen çekim eklerini ayırmak için kullanılır. (Ankara'ya, Türkiye'mizin)
• Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır. (TBMM'nin, TDK'nin)
• Sayılara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır. (1923'te, 8'inci)

💡 İpucu: Noktalı virgül, virgülün yetersiz kaldığı durumlarda devreye girer. Yani önce virgülün görevlerini düşün, yetmiyorsa noktalı virgüle geç.

⚠️ Dikkat: Bağlaçlardan (ve, veya, ama, fakat, ancak, çünkü, ki, de vb.) önce veya sonra virgül kullanılmaz. Bu yaygın bir hatadır.