🎓 Türk Dili ve Edebiyatı bölümü atamaları Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "Türk Dili ve Edebiyatı bölümü atamaları Test 1" sınavında karşılaşabileceğin dil bilgisi ve edebiyat konularını kapsar. Sınavda başarılı olmak için temel kavramları ve önemli detayları gözden geçirelim.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen, fiil özelliğini tamamen kaybetmeyip cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Cümlede yan yargı kurarlar ve genellikle bir temel cümleye bağlı olurlar.
- İsim-Fiil (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılırlar. Örnek: "Kitap okumak en sevdiğim aktivitedir."
- Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Bir ismi nitelerler. Örnek: "Gelecek günler güzel olacak."
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -a...a, -casına" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf görevinde kullanılır, fiili zaman veya durum yönünden belirtir. Örnek: "Gülerek içeri girdi."
💡 İpucu: İsim-fiil ekleri kalıcı isim oluşturabilir. (Örn: "dolma", "çakmak"). Bu durumda fiilimsi özelliklerini kaybederler. Cümledeki anlamına ve bağlamına dikkat et!
📌 Söz Sanatları (Edebi Sanatlar)
Söz sanatları, anlatıma güzellik, çekicilik, etkililik ve derinlik katmak amacıyla kullanılan dilsel ifadelerdir. Şiir başta olmak üzere edebi metinlerin vazgeçilmez unsurlarıdır.
- Teşbih (Benzetme): İki farklı şey arasında ortak bir özellikten yola çıkarak zayıf olanın güçlü olana benzetilmesidir. Dört temel ögesi vardır: benzeyen, benzetilen, benzetme yönü, benzetme edatı. Örnek: "Aslan gibi güçlü adam."
- İstiare (Eğretileme): Bir sözcüğün gerçek anlamının dışında, benzetme amacıyla kullanılmasıdır. Teşbihin temel ögelerinden sadece biriyle yapılır. İki türü vardır: Açık istiare (sadece benzetilen söylenir) ve Kapalı istiare (sadece benzeyen söylenir). Örnek: "Kükredi aslanlarımız." (Açık istiare, askerler aslana benzetilmiş ama askerler söylenmemiş.)
- Teşhis (Kişileştirme): İnsan dışındaki canlı veya cansız varlıklara insani özellikler verilmesidir. Örnek: "Rüzgar fısıldıyordu sırlarını."
- İntak (Konuşturma): Kişileştirilen varlıkların konuşturulmasıdır. Teşhisin bir üst seviyesidir. Örnek: "Deniz dedi ki: 'Beni kirletmeyin!'"
- Mübalağa (Abartma): Bir durumu veya olayı olduğundan çok daha büyük veya küçük göstermektir. Örnek: "Bir of çeksem karşıki dağlar yıkılır."
⚠️ Dikkat: Teşhis ile İntak arasındaki farkı unutma! İntak varsa mutlaka teşhis de vardır, ama her teşhis intak değildir. Bir varlık konuşturulmuyorsa sadece teşhis vardır.
📌 Tanzimat Edebiyatı
Tanzimat Edebiyatı, 1860'ta Şinasi ve Agah Efendi'nin çıkardığı "Tercüman-ı Ahval" gazetesiyle başlayan ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatının ilk dönemidir. Batılılaşma düşüncesiyle birlikte edebiyatımıza yeni türler ve kavramlar girmiştir.
- Genel Özellikler:
- Sanat toplum içindir anlayışı benimsenmiştir (ilk dönem).
- Vatan, millet, hürriyet, adalet gibi kavramlar ilk kez edebiyata girmiştir.
- Roman, hikaye, tiyatro, makale gibi Batılı türler kullanılmaya başlanmıştır.
- Dilde sadeleşme çabaları görülse de tam olarak başarılamamıştır.
- Şiirde içerik değişmiş, biçimde divan şiiri geleneği devam etmiştir (ilk dönem).
- Dönemleri ve Temsilcileri:
- 1. Dönem (1860-1876): Toplumcu sanat anlayışı hakimdir. Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat Efendi gibi isimler öne çıkar.
- 2. Dönem (1876-1896): Sanat için sanat anlayışı hakimdir. Siyasal baskılar nedeniyle toplumsal konulara değinilememiştir. Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Sami Paşazade Sezai gibi isimler eser vermiştir.
- Önemli Eserler ve Katkılar:
- Şinasi: İlk özel gazete (Tercüman-ı Ahval), ilk tiyatro (Şair Evlenmesi), ilk makale (Mukaddime).
- Namık Kemal: Vatan ve hürriyet şairi olarak bilinir. "Vatan Yahut Silistre" (tiyatro), "İntibah" (ilk edebi roman).
- Recaizade Mahmut Ekrem: "Araba Sevdası" (ilk realist roman).
- Sami Paşazade Sezai: "Sergüzeşt" (romantik ve realist unsurları birleştiren roman).
💡 İpucu: Tanzimat'ın iki dönemi arasındaki temel fark, sanatın amacı (toplum için mi, sanat için mi) ve dilin sadeleşme çabalarının düzeyiyle ilgilidir.
