Sevgili öğrenciler, bu soruda dış kuvvetlerin etkisiyle oluşan yer şekillerini ve iç kuvvetlerin etkisiyle oluşan yer şekillerini ayırt etmemiz isteniyor. Öncelikle bu iki kavramı kısaca hatırlayalım:
- Dış Kuvvetler: Enerjisini Güneş'ten alan ve yeryüzünü aşındırarak, taşıyarak ve biriktirerek şekillendiren kuvvetlerdir. Akarsular, rüzgarlar, buzullar, dalgalar ve akıntılar başlıca dış kuvvetlerdir.
- İç Kuvvetler: Enerjisini Dünya'nın iç yapısından (magma hareketleri, levha tektoniği) alan ve yeryüzünü yükselten, kıran, büken ve volkanik faaliyetlerle şekillendiren kuvvetlerdir. Dağ oluşumu (orojenez), kıta oluşumu (epirojenez), volkanizma ve depremler başlıca iç kuvvetlerdir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Delta: Akarsuların taşıdığı alüvyonları denize veya göle döküldüğü yerde biriktirmesiyle oluşan üçgen şekilli ovalardır. Akarsular bir dış kuvvettir. Dolayısıyla delta, dış kuvvetlerin etkisiyle oluşur.
- B) Moren: Buzulların taşıdığı ve biriktirdiği kayaç ve toprak yığınlarıdır. Buzullar bir dış kuvvettir. Dolayısıyla moren, dış kuvvetlerin etkisiyle oluşur.
- C) Sirk: Buzulların dağ yamaçlarında aşındırma yaparak oluşturduğu, yarım daire veya çanak şekilli çukurluklardır. Buzullar bir dış kuvvettir. Dolayısıyla sirk, dış kuvvetlerin etkisiyle oluşur.
- D) Fay hattı: Yer kabuğundaki kayaçların iç gerilmeler sonucunda kırılmasıyla oluşan hatlardır. Bu kırılmalar ve yer değiştirmeler, levha hareketleri gibi iç kuvvetler sonucunda meydana gelir ve depremlere neden olur. Dolayısıyla fay hattı, iç kuvvetlerin etkisiyle oluşan bir yer şeklidir.
- E) Peribacası: Volkanik tüflerin ve üzerindeki sert bazalt tabakasının, rüzgar ve akarsu aşındırmasıyla farklı dirençteki kayaçların aşınması sonucu oluşan ilginç şekilli sütunlardır. Rüzgar ve akarsular dış kuvvettir. Dolayısıyla peribacası, dış kuvvetlerin etkisiyle oluşur.
Bu durumda, fay hattı dış kuvvetlerin değil, iç kuvvetlerin etkisiyle oluşan bir yer şeklidir.
Cevap D seçeneğidir.
