🎓 6. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı senaryo 3 Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! 👋 Bu ders notu, 6. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı senaryo 3 Test 1'de karşılaşabileceğiniz temel konuları kapsar. Sınavda başarılı olmak için vücudumuzdaki sistemleri ve kuvvet kavramını iyi anlamanız önemlidir.
📌 Destek ve Hareket Sistemi
Vücudumuza şeklini veren, iç organlarımızı koruyan ve hareket etmemizi sağlayan sisteme destek ve hareket sistemi denir. Bu sistem; kemikler, eklemler ve kaslardan oluşur.
- Kemikler: Vücudun çatısını oluşturur, organları korur ve kan yapımına yardımcı olur. Yetişkin bir insanda yaklaşık 206 kemik bulunur.
- Eklemler: Kemiklerin birleştiği yerlerdir. Hareketli (diz, dirsek), yarı oynar (omurga) ve oynamaz (kafatası) olmak üzere üçe ayrılır.
- Kaslar: Kemiklere bağlanarak hareket etmemizi sağlar. İstemli çalışan çizgili kaslar (kol, bacak) ve istemsiz çalışan düz kaslar (mide, bağırsak) ile kalp kası bulunur.
💡 İpucu: Sağlıklı bir destek ve hareket sistemi için düzenli egzersiz yapmak ve dengeli beslenmek (özellikle kalsiyum açısından zengin gıdalar) çok önemlidir.
📌 Sindirim Sistemi
Yediğimiz besinlerin vücudumuz tarafından kullanılabilmesi için küçük parçalara ayrılması ve kana karışır hale gelmesi sürecine sindirim denir. Sindirim, mekanik (fiziksel) ve kimyasal olmak üzere ikiye ayrılır.
- Ağız: Besinlerin hem mekanik (çiğneme) hem de kimyasal (tükürükteki enzimler) sindiriminin başladığı yerdir.
- Yutak ve Yemek Borusu: Besinleri ağızdan mideye taşıyan boru şeklindeki organlardır. Burada sindirim gerçekleşmez.
- Mide: Besinlerin depolandığı, kasılıp gevşeyerek mekanik sindirimin, mide öz suyu ile de kimyasal sindirimin devam ettiği organdır.
- İnce Bağırsak: Kimyasal sindirimin tamamlandığı ve sindirilmiş besinlerin kana geçtiği (emildiği) yerdir. Vücudumuzdaki en uzun sindirim organıdır.
- Kalın Bağırsak: Sindirilemeyen besin atıklarındaki su, vitamin ve minerallerin emildiği yerdir.
- Anüs: Sindirilmeyen atıkların vücuttan dışarı atıldığı açıklıktır.
⚠️ Dikkat: Karaciğer ve pankreas, sindirim sistemine yardımcı organlardır. Karaciğer safra üretir, pankreas ise sindirim enzimleri salgılar. Bu organlar besinlerin geçtiği yol üzerinde değildir ama salgılarıyla sindirime katkıda bulunurlar.
📌 Dolaşım Sistemi
Vücudumuzda kanın sürekli olarak dolaşarak besinleri, oksijeni ve atık maddeleri taşımasını sağlayan sisteme dolaşım sistemi denir. Kalp, damarlar ve kan bu sistemin temel elemanlarıdır.
- Kalp: Kanı damarlar aracılığıyla tüm vücuda pompalayan kaslı bir organdır.
- Damarlar: Kanın vücutta taşındığı boru şeklindeki yapılardır. Atardamarlar (temiz kanı taşır), toplardamarlar (kirli kanı taşır) ve kılcal damarlar (madde alışverişi yapar) olmak üzere üçe ayrılır.
- Kan: Vücutta dolaşan ve besin, oksijen, atık maddeleri taşıyan sıvıdır. Kan hücreleri (alyuvar, akyuvar, kan pulcukları) ve kan plazmasından oluşur.
💡 İpucu: Kan grupları (A, B, AB, 0) kan nakillerinde önemlidir. Doğru kan grubundan kan verilmezse ciddi sağlık sorunları yaşanabilir.
📌 Solunum Sistemi
Vücudumuzun ihtiyaç duyduğu oksijeni havadan alıp, hücrelerde oluşan karbondioksiti dışarı atmamızı sağlayan sisteme solunum sistemi denir. Bu sistem sayesinde enerji üretimi gerçekleşir.
- Burun: Havanın ilk girdiği yerdir. Havayı ısıtır, nemlendirir ve tozları tutar.
- Yutak ve Gırtlak: Havanın soluk borusuna geçişini sağlar. Gırtlakta ses telleri bulunur.
- Soluk Borusu: Havanın akciğerlere taşındığı borudur. Kıkırdak halkalardan oluşur.
- Akciğerler: Solunumun temel organıdır. Sağ ve sol olmak üzere iki adettir. İçinde bronşlar, bronşçuklar ve alveoller bulunur.
- Alveoller: Akciğerlerdeki küçük hava kesecikleridir. Oksijen ve karbondioksit değişimi burada gerçekleşir.
⚠️ Dikkat: Diyafram, göğüs boşluğu ile karın boşluğunu ayıran kaslı bir yapıdır. Nefes alıp verirken kasılıp gevşeyerek akciğerlerin genişlemesine ve daralmasına yardımcı olur.
📌 Boşaltım Sistemi
Vücudumuzda oluşan zararlı ve atık maddelerin dışarı atılmasını sağlayan sisteme boşaltım sistemi denir. Bu sistem, vücudun iç dengesini korumak için hayati öneme sahiptir.
- Böbrekler: Kanı süzer, zararlı atık maddeleri ve fazla suyu idrar şeklinde oluşturur. Vücudun iki yanında, bel hizasında yer alır.
- İdrar Borusu (Üreter): Böbreklerde oluşan idrarı idrar kesesine taşıyan borulardır.
- İdrar Kesesi: İdrarın biriktiği kaslı torbadır.
- Üretra: İdrarın idrar kesesinden vücut dışına atıldığı kanaldır.
💡 İpucu: Sadece böbrekler değil, deri (terleme ile), akciğerler (karbondioksit ve su buharı ile) ve kalın bağırsak (sindirilemeyen atıklarla) da boşaltıma yardımcı olan diğer organlardır.
📌 Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme Kuvveti
Cisimlerin hareket durumlarını, şekillerini veya yönlerini değiştirebilen etkiye kuvvet denir.
- Kuvvetin birimi Newton'dur ve $N$ sembolü ile gösterilir.
- Kuvvet, dinamometre adı verilen bir araçla ölçülür. Dinamometreler, içindeki esnek yayların uzama miktarından faydalanarak kuvveti ölçer.
Sürtünme kuvveti, iki yüzey birbirine temas ettiğinde ve birbiri üzerinde hareket etmeye çalıştığında ortaya çıkan, hareketi zorlaştıran veya engelleyen kuvvettir. Sürtünme kuvveti her zaman hareket yönünün tersine etki eder.
- Sürtünme kuvveti, yüzeyin cinsine (pürüzlü veya pürüzsüz) ve cismin ağırlığına bağlıdır.
- Pürüzlü yüzeylerde sürtünme fazla, pürüzsüz yüzeylerde ise azdır.
- Sürtünme kuvveti bazen faydalı (yürümemizi, arabanın durmasını sağlar), bazen de zararlıdır (makinelerin aşınması, enerji kaybı).
- Sürtünmeyi artırmak için yüzeyler pürüzlü yapılır (ayakkabı tabanı, araba lastiği), azaltmak için ise yağlama, zımparalama veya tekerlek kullanma gibi yöntemler kullanılır.
💡 İpucu: Hava ve su da sürtünme kuvveti uygular. Buna hava direnci ve su direnci denir. Paraşütler hava direncini artırarak yavaşlamayı sağlarken, aerodinamik tasarımlar (spor arabalar, uçaklar) hava direncini azaltmak için kullanılır.
