🎓 5. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 5. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşınıza çıkabilecek Destek ve Hareket Sistemi, Sindirim Sistemi, Kuvvetin Ölçülmesi, Sürtünme Kuvveti ve Işığın Yayılması gibi temel konuları hızlıca tekrar etmeniz için hazırlandı.
📌 Destek ve Hareket Sistemi
Vücudumuzun dik durmasını, hareket etmesini ve iç organlarımızı korumasını sağlayan sisteme destek ve hareket sistemi denir. Bu sistem üç ana bölümden oluşur: kemikler, eklemler ve kaslar.
- Kemikler: Vücudumuza şekil verir, iç organları korur ve hareket etmemizi sağlar. Vücudumuzda çok sayıda kemik bulunur.
- Eklemler: Kemiklerin birleştiği yerlerdir. Eklemler sayesinde kemiklerimiz birbirine sürtünmeden hareket edebilir. Oynar, yarı oynar ve oynamaz eklemler olmak üzere çeşitleri vardır.
- Kaslar: Kemiklerimize bağlıdır ve kasılıp gevşeyerek hareket etmemizi sağlar. İstemli (kol, bacak kasları) ve istemsiz (kalp, mide kasları) çalışan kaslarımız vardır.
💡 İpucu: Kemiklerimiz ve kaslarımız birlikte çalışarak yürümemizi, koşmamızı, eşya kaldırmamızı sağlar. Unutmayın, sağlıklı beslenme ve düzenli egzersiz bu sistemin sağlığı için çok önemlidir!
📌 Sindirim Sistemi
Yediğimiz besinleri vücudumuzun kullanabileceği küçük parçalara ayıran sisteme sindirim sistemi denir. Bu sayede besinlerden enerji alırız.
- Ağız: Sindirimin başladığı yerdir. Dişler besinleri fiziksel olarak parçalar, tükürük ise kimyasal sindirimi başlatır.
- Yutak ve Yemek Borusu: Besinleri ağıza alıp mideye ileten kanallardır. Burada sindirim olmaz, sadece taşıma görevi yaparlar.
- Mide: Besinlerin fiziksel ve kimyasal sindiriminin devam ettiği organdır. Mide kasları besinleri karıştırır, mide öz suyu ise kimyasal sindirimi yapar.
- İnce Bağırsak: Besinlerin sindiriminin tamamlandığı ve emiliminin yapıldığı yerdir. Sindirilmiş besinler buradan kana geçer.
- Kalın Bağırsak: Sindirilemeyen atıkların ve suyun emildiği yerdir.
- Anüs: Atık maddelerin vücuttan dışarı atıldığı son kısımdır.
⚠️ Dikkat: Sindirimin iki çeşidi vardır: Fiziksel (mekanik) sindirim (dişlerle çiğneme, mide kaslarıyla karıştırma) ve Kimyasal sindirim (tükürük, mide öz suyu, safra gibi salgılarla besinlerin kimyasal yapısının değişmesi).
📌 Kuvvetin Ölçülmesi
Kuvvet, cisimlerin şeklini, yönünü veya hızını değiştirebilen etkidir. Kuvvet gözle görülemez ama etkileri hissedilir. Kuvvetin birimi ve ölçüldüğü bir araç vardır.
- Kuvvet Birimi: Kuvvetin birimi Newton'dır ve kısaca $N$ harfi ile gösterilir.
- Dinamometre: Kuvveti ölçmek için kullanılan araca dinamometre denir. Dinamometreler içindeki yayların esnekliğinden faydalanarak kuvveti ölçer.
💡 İpucu: Bir cismi kaldırmak için uyguladığımız kuvveti veya bir yayı germek için uyguladığımız kuvveti dinamometre ile ölçebiliriz.
📌 Sürtünme Kuvveti
İki yüzey birbirine temas ettiğinde ve hareket etmeye çalıştığında veya hareket ettiğinde ortaya çıkan kuvvete sürtünme kuvveti denir. Sürtünme kuvveti her zaman hareketin zıt yönündedir.
- Sürtünme Kuvvetinin Özellikleri:
- Hareketin yönüne zıttır.
- Yüzeyin cinsine (pürüzlü/pürüzsüz) bağlıdır. Pürüzlü yüzeylerde daha fazladır.
- Cismin ağırlığına bağlıdır. Ağırlık arttıkça sürtünme artar.
- Sürtünmenin Faydaları: Yürümemizi, arabaların durmasını, eşyaları tutabilmemizi sağlar.
- Sürtünmenin Zararları: Makine parçalarının aşınmasına, hareketin yavaşlamasına ve enerji kaybına neden olur.
- Sürtünmeyi Artırma Yolları: Lastiklere diş açmak, ayakkabı tabanlarını pürüzlü yapmak.
- Sürtünmeyi Azaltma Yolları: Yağlama, tekerlek kullanma, pürüzsüz yüzeyler kullanma.
⚠️ Dikkat: Sürtünme kuvveti hem hayatımızı kolaylaştıran hem de zorlaştıran bir kuvvettir. Duruma göre artırılması veya azaltılması gerekebilir.
📌 Işığın Yayılması
Işık, bir enerji türüdür ve etrafa yayılarak cisimleri görmemizi sağlar. Işığın yayılması kendine özgü kurallara sahiptir.
- Işığın Doğrusal Yayılması: Işık, her yöne ve doğru boyunca yayılır. Bir el fenerinin ışığı veya güneşten gelen ışınlar bunu gösterir.
- Saydam Maddeler: Işığı tamamen geçiren maddelerdir. Bu maddelerin arkasındaki cisimler net olarak görülür (Örn: Cam, hava, su).
- Yarı Saydam Maddeler: Işığın bir kısmını geçiren maddelerdir. Bu maddelerin arkasındaki cisimler bulanık görünür (Örn: Buzlu cam, yağlı kağıt).
- Opak (Saydam Olmayan) Maddeler: Işığı hiç geçirmeyen maddelerdir. Bu maddelerin arkasındaki cisimler görünmez (Örn: Tahta, metal, duvar).
- Gölge Oluşumu: Işık kaynağından çıkan ışınların opak bir cisme çarpması ve cismin arkasında ışık almayan karanlık bir alan oluşturmasıyla gölge oluşur. Cisim ışık kaynağına yaklaştıkça gölge büyür, uzaklaştıkça küçülür.
💡 İpucu: Gölgenin boyu, cismin ışık kaynağına olan uzaklığına ve ışık kaynağının büyüklüğüne bağlıdır. Güneş tutulması ve Ay tutulması da gölge olaylarına örnektir.
