🎓 5. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 2 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 5. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşınıza çıkabilecek ana konuları özetlemektedir. Konuları dikkatlice okuyarak sınavınıza daha iyi hazırlanabilirsiniz.
📌 Vücudumuzdaki Sistemler: Sindirim, Solunum ve Dolaşım
Vücudumuz birbiriyle uyumlu çalışan birçok sistemden oluşur. Bu sistemler yaşamsal faaliyetlerimizi sürdürmemizi sağlar. Sindirim, solunum ve dolaşım sistemleri bu önemli sistemlerdendir.
- Sindirim Sistemi: Yediğimiz besinleri vücudumuzun kullanabileceği küçük parçalara ayırır. Ağızda başlar, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüs ile devam eder.
- Solunum Sistemi: Vücudumuza oksijen alır ve karbondioksit verir. Burun, yutak, gırtlak, soluk borusu ve akciğerler bu sistemin temel organlarıdır.
- Dolaşım Sistemi: Kanı vücutta dolaştırarak oksijen ve besinleri hücrelere taşır, atık maddeleri toplar. Kalp, kan ve damarlardan oluşur.
💡 İpucu: Her sistemin ana organlarını ve bu organların görevlerini bilmek, soruları doğru yanıtlamanıza yardımcı olur.
📌 Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme Kuvveti
Kuvvet, cisimlerin şeklini, yönünü veya hareketini değiştiren bir etkidir. Kuvveti ölçmek için dinamometre kullanırız. Sürtünme kuvveti ise hareketi zorlaştıran bir kuvvettir.
- Kuvvet: İtme veya çekme şeklinde olabilir. Birimi Newton'dur (N).
- Dinamometre: Kuvvetin büyüklüğünü ölçmek için kullanılan araçtır. İçinde yay bulunur ve yaydaki uzama miktarına göre kuvvetin büyüklüğünü gösterir.
- Sürtünme Kuvveti: İki yüzeyin birbirine temas etmesiyle ortaya çıkar ve hareketi yavaşlatır veya durdurur. Cismin hareket yönüne zıt yönde etki eder.
- Sürtünmenin Etkileri: Yürümeyi, araçların durmasını sağlar (faydalı). Ancak makine parçalarının aşınmasına, enerjinin ısıya dönüşmesine neden olur (zararlı).
⚠️ Dikkat: Sürtünme kuvveti her zaman hareketi engellemez; bazen hareket edebilmemiz için gereklidir, örneğin yolda yürürken veya arabaların fren yapması gibi.
📌 Maddenin Hâlleri ve Hâl Değişimleri
Maddeler doğada katı, sıvı ve gaz olmak üzere üç farklı hâlde bulunur. Maddeler ısı alarak veya ısı vererek bir hâlden başka bir hâle geçebilirler.
- Maddenin Hâlleri:
- Katı: Belirli bir şekli ve hacmi vardır. Tanecikleri düzenli ve sıkıdır. (Örn: Buz, taş)
- Sıvı: Belirli bir şekli yoktur, bulunduğu kabın şeklini alır. Belirli bir hacmi vardır. Tanecikleri katılara göre daha düzensizdir. (Örn: Su, süt)
- Gaz: Belirli bir şekli ve hacmi yoktur. Bulunduğu kabın her yerini doldurur. Tanecikleri çok dağınık ve düzensizdir. (Örn: Hava, su buharı)
- Hâl Değişimleri:
- Erime: Katı maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesi. (Örn: Buzun suya dönüşmesi)
- Donma: Sıvı maddenin ısı vererek katı hâle geçmesi. (Örn: Suyun buza dönüşmesi)
- Buharlaşma: Sıvı maddenin ısı alarak gaz hâle geçmesi. (Örn: Suyun kaynayıp buhar olması)
- Yoğuşma: Gaz maddenin ısı vererek sıvı hâle geçmesi. (Örn: Soğuk bardakta su damlaları oluşması)
💡 İpucu: Hâl değişimlerinde maddenin tanecik yapısı değişmez, sadece taneciklerin arasındaki boşluklar ve hareketlilikleri değişir.
📌 Işığın Yayılması ve Gölge Oluşumu
Işık, bir enerji türüdür ve etrafımızdaki cisimleri görmemizi sağlar. Işık düz bir çizgi boyunca yani doğrusal olarak yayılır ve bazı maddeler ışığı geçirirken bazıları geçirmez.
- Işığın Yayılması: Işık her yöne ve doğrusal (düz bir çizgi halinde) olarak yayılır.
- Işık Kaynakları:
- Doğal Işık Kaynakları: Kendiliğinden ışık yayan cisimlerdir. (Örn: Güneş, yıldızlar, şimşek)
- Yapay Işık Kaynakları: İnsanlar tarafından üretilen ışık kaynaklarıdır. (Örn: Ampul, el feneri, mum)
- Maddelerin Işığı Geçirme Durumları:
- Saydam Maddeler: Işığı tamamen geçirirler. Arkasındaki cisimler net görünür. (Örn: Cam, hava)
- Yarı Saydam Maddeler: Işığın bir kısmını geçirirler. Arkasındaki cisimler bulanık görünür. (Örn: Buzlu cam, tül perde)
- Opak (Saydam Olmayan) Maddeler: Işığı hiç geçirmezler. Arkasındaki cisimler görünmez. (Örn: Duvar, tahta, metal)
- Gölge Oluşumu: Opak bir cismin ışık kaynağı ile arasına girmesiyle ışığın ulaşamadığı karanlık alana gölge denir. Gölgenin oluşması, ışığın doğrusal yayıldığının bir kanıtıdır.
⚠️ Dikkat: Gölgenin boyu, ışık kaynağının cisme olan uzaklığına ve cismin büyüklüğüne göre değişir. Işık kaynağı cisme yaklaştıkça gölge büyür.
