🎓 5. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 4 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 5. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konuları sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Sınavınızda başarılar dileriz!
📌 Canlılar Dünyası
Bu bölümde, çevremizdeki canlıların çeşitliliğini ve onları nasıl sınıflandırdığımızı öğreneceğiz. Canlılar, benzer özelliklerine göre gruplara ayrılır.
- Canlıların Sınıflandırılması: Canlılar genel olarak dört ana grupta incelenir:
- Mikroskobik Canlılar: Gözle görülemeyen, sadece mikroskopla görülebilen canlılardır (bakteriler, amip). Hem faydalı hem de zararlı olabilirler.
- Mantarlar: Ne bitki ne de hayvan grubuna girerler. Besinlerini dışarıdan hazır alırlar. Maya mantarı (ekmek yapımında), küf mantarı (peynir, yoğurt), şapkalı mantarlar (yenebilen veya zehirli) ve hastalık yapan mantarlar (ayak mantarı) gibi çeşitleri vardır.
- Bitkiler: Kendi besinlerini kendileri üretirler (fotosentez). Çiçekli ve çiçeksiz bitkiler olarak ikiye ayrılırlar.
- Hayvanlar: Besinlerini dışarıdan hazır alırlar. Omurgalı ve omurgasız hayvanlar olarak ikiye ayrılırlar.
- Omurgalı Hayvanlar: Vücutlarında omurga bulunur. Balıklar, kurbağalar (iki yaşamlılar), sürüngenler, kuşlar ve memeliler bu gruba girer.
- Omurgasız Hayvanlar: Vücutlarında omurga bulunmaz. Örnek: Kelebek, örümcek, solucan, denizanası, salyangoz.
💡 İpucu: Mantarların bazıları yenebilirken, bazıları çok zehirlidir. Doğadan topladığınız mantarları asla yemeyin!
📌 Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
Bu konuda, bir cisme etki eden kuvveti nasıl ölçeceğimizi ve sürtünme kuvvetinin hayatımızdaki yerini öğreneceğiz.
- Kuvvet: Bir cismi iten veya çeken etkiye kuvvet denir. Kuvvetin etkisiyle cisimlerin şekli, yönü, hızı veya hareket durumu değişebilir.
- Kuvvetin Ölçülmesi: Kuvvet, dinamometre adı verilen bir araçla ölçülür. Kuvvetin birimi $Newton (N)$'dur. Dinamometre, içindeki esnek yay sayesinde kuvveti ölçer.
- Sürtünme Kuvveti: Birbirine temas eden iki yüzey arasında hareketi zorlaştıran veya engelleyen kuvvete sürtünme kuvveti denir. Hareketin tersi yönde etki eder.
- Sürtünme Kuvvetinin Etkileri:
- Sürtünme sayesinde yürüyebilir, koşabilir, araçlar hareket edebiliriz (faydalı).
- Sürtünme, cisimlerin hareketini yavaşlatır, enerji kaybına neden olur ve aşınmaya yol açar (zararlı).
- Sürtünmeyi Azaltma Yolları: Yüzeyleri pürüzsüzleştirme, yağlama, tekerlek kullanma, aerodinamik şekiller verme.
- Sürtünmeyi Artırma Yolları: Kış lastikleri, ayakkabı tabanları, paraşüt, fren sistemleri.
⚠️ Dikkat: Sürtünme kuvveti her zaman hareketi engellemez, bazı durumlarda hareket etmemizi sağlar (yürüme gibi).
📌 Maddenin Hâl Değişimi ve Isı
Maddelerin katı, sıvı ve gaz hallerini, bu haller arasındaki geçişleri ve ısı kavramını inceleyeceğiz.
- Maddenin Halleri:
- Katı: Belirli bir şekli ve hacmi vardır (taş, buz). Tanecikleri birbirine çok yakındır ve sadece titreşim hareketi yapar.
- Sıvı: Belirli bir şekli yoktur, bulunduğu kabın şeklini alır. Belirli bir hacmi vardır (su, süt). Tanecikleri birbirine yakın ama hareketlidir.
- Gaz: Belirli bir şekli ve hacmi yoktur, bulunduğu kabın tamamını doldurur (hava, buhar). Tanecikleri birbirinden çok uzaktır ve her yöne hareket eder.
- Hâl Değişimleri:
- Erime: Katı maddenin ısı alarak sıvı hale geçmesi (buzun suya dönüşmesi).
- Donma: Sıvı maddenin ısı vererek katı hale geçmesi (suyun buza dönüşmesi).
- Buharlaşma: Sıvı maddenin ısı alarak gaz hale geçmesi (suyun buharlaşması).
- Yoğuşma: Gaz maddenin ısı vererek sıvı hale geçmesi (yağmurun oluşması, camda buğu).
- Süblimleşme: Katı maddenin ısı alarak doğrudan gaz hale geçmesi (naftalinin buharlaşması).
- Kırağılaşma: Gaz maddenin ısı vererek doğrudan katı hale geçmesi (kırağı oluşumu).
- Isı ve Sıcaklık:
- Isı: Maddeler arasında alınıp verilen enerji türüdür. Birimi $Joule (J)$ veya $Kalori (cal)$'dir.
- Sıcaklık: Maddenin taneciklerinin ortalama hareket enerjisinin bir ölçüsüdür. Birimi $Celcius (°C)$'tur. Termometre ile ölçülür.
💡 İpucu: Hâl değiştiren bir maddenin sıcaklığı, hâl değişimi süresince sabit kalır.
📌 Işığın Yayılması
Bu bölümde ışığın nasıl yayıldığını, ışık kaynaklarını ve gölge oluşumunu öğreneceğiz.
- Işığın Yayılması: Işık, doğrusal bir yol izleyerek her yöne yayılır. Bunu, karanlık bir odada bir fenerin ışık hüzmesini gözlemleyerek anlayabiliriz.
- Işık Kaynakları: Kendi ışığını üreten veya yansıtan cisimlere ışık kaynağı denir.
- Doğal Işık Kaynakları: Güneş, yıldızlar, şimşek, ateş böceği gibi doğada kendiliğinden bulunan ışık kaynaklarıdır.
- Yapay Işık Kaynakları: İnsanlar tarafından üretilen ışık kaynaklarıdır. Ampul, fener, mum, televizyon ekranı gibi.
- Saydam, Yarı Saydam ve Opak Maddeler:
- Saydam Maddeler: Işığı tamamen geçiren maddelerdir (cam, hava, su). Arkasındaki cisimler net görülür.
- Yarı Saydam Maddeler: Işığın bir kısmını geçiren, bir kısmını geçirmeyen maddelerdir (buzlu cam, tül perde). Arkasındaki cisimler bulanık görülür.
- Opak (Saydam Olmayan) Maddeler: Işığı hiç geçirmeyen maddelerdir (duvar, tahta, metal). Arkasındaki cisimler görülmez.
- Gölge Oluşumu: Işık, doğrusal yayıldığı için, ışık kaynağı ile opak bir cisim arasına girdiğinde, cismin arkasında ışık almayan karanlık bir alan oluşur. Bu alana gölge denir.
- Gölgenin Boyu:
- Işık kaynağı cisme yaklaştıkça gölge boyu uzar.
- Işık kaynağı cisimden uzaklaştıkça gölge boyu kısalır.
- Cisim ışık kaynağına yaklaştıkça gölge boyu uzar.
- Cisim ışık kaynağından uzaklaştıkça gölge boyu kısalır.
⚠️ Dikkat: Ay, kendi ışığını üretmez. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığı için bir ışık kaynağı olarak kabul edilmez.
