🎓 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 2. Yazılı Senaryo 5 Test 2 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel dil bilgisi ve edebiyat konularını sade bir dille özetlemektedir. Sınavda başarılı olmak için bu konuları iyi kavramanız önemlidir.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan, fiilin özelliklerini tamamen kaybetmeyip cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Üç çeşidi vardır:
- İsim-fiil (Mastar): Fiillere "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılır.
Örnek: Kitap okumayı severim. Onun gülüşü çok güzeldi.
- Sıfat-fiil (Ortaç): Fiillere "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat görevi üstlenir, bazen adlaşmış sıfat olarak kullanılır.
Örnek: Koşan adam, gelecek günler.
- Zarf-fiil (Bağ-fiil, Ulaç): Fiillere "-ken, -alı, -esiye, -meden, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -maksızın" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede zarf görevinde kullanılır, genellikle fiili veya fiilimsiyi zaman ya da durum yönünden belirtir.
Örnek: Gülerek konuştu. Gelir gelmez yattı.
⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller kalıplaşarak bir varlığın veya kavramın adı olabilir. Bu durumda fiilimsi özelliğini kaybeder. (Örn: Dondurma, çakmak, sarma)
📌 Cümlenin Ögeleri
Cümlenin ögeleri, bir cümleyi oluşturan ve cümlenin anlamını tamamlayan temel yapı taşlarıdır. Cümlenin ögelerini doğru bulmak için yükleme doğru soruları sormak önemlidir.
- Yüklem: Cümledeki işi, oluşu, hareketi veya yargıyı bildiren temel ögedir. Genellikle cümlenin sonunda bulunur.
Örnek: Çocuklar bahçede oynuyor.
- Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan veya yargının gerçekleştiği varlıktır. "Kim?" veya "Ne?" sorularıyla bulunur.
Örnek: Kuşlar gökyüzünde süzülüyordu.
- Nesne: Yüklemden etkilenen varlıktır. İki çeşittir:
- Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemin yerini, yönünü, çıkışını veya yaklaşımını bildiren ögedir. "-e, -de, -den" hâl eklerini alır. "Kime?, Kimde?, Kimden?, Neye?, Neyde?, Neyden?, Nereye?, Nerede?, Nereden?" sorularıyla bulunur.
Örnek: Öğrenciler okula gitti.
- Zarf Tümleci: Yüklemi zaman, durum, miktar, yer-yön, sebep gibi yönlerden tamamlayan ögedir. "Ne zaman?, Nasıl?, Ne kadar?, Neden?, Niçin?" gibi sorularla bulunur.
Örnek: Çocuklar hızla koştu.
💡 İpucu: Cümlenin ögelerini bulurken sırasıyla Yüklem, Özne, Nesne, Dolaylı Tümleç ve Zarf Tümleci'ni bulmaya çalışın. Unutmayın, tamlamalar ve deyimler bölünmez!
📌 Şiir Bilgisi
Şiir, duygu ve düşüncelerin yoğun bir şekilde, ölçülü ve ahenkli bir dille ifade edildiği edebi türdür. Şiirde kullanılan bazı temel kavramlar şunlardır:
📌 Metin Türleri
Edebiyat, farklı metin türleriyle zenginleşir. Bu türler, anlatım biçimlerine göre sınıflandırılabilir.
- Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler: Bir olayı veya durumu anlatan metinlerdir.
- Masal: Olağanüstü olaylar ve kahramanlarla dolu, genellikle tekerlemelerle başlayan, evrensel mesajlar veren anonim halk ürünleridir.
- Destan: Bir milletin hayatında derin izler bırakmış tarihî veya sosyal olayları, olağanüstü kahramanlarla harmanlayarak anlatan uzun manzum eserlerdir.
- Halk Hikayesi: Destandan masallara geçiş döneminin ürünü olan, aşk ve kahramanlık konularını işleyen, hem nazım hem nesir karışık anlatılan eserlerdir.
- Mesnevi: Divan edebiyatında her beytin kendi içinde kafiyeli olduğu (aa, bb, cc...) uzun nazım biçimidir. Konusu sınırsızdır.
- Hikaye (Öykü): Yaşanmış veya yaşanabilecek olayları, yer, zaman ve kahraman belirterek anlatan kısa yazılardır.
- Roman: Hikayeden daha uzun, daha çok karakteri, daha geniş bir zaman dilimini ve daha karmaşık olay örgüsünü içeren edebi türdür.
- Göstermeye Bağlı Edebi Metinler (Tiyatro): Sahnelenmek üzere yazılan, olayları canlandırma yoluyla anlatan metinlerdir.
- Trajedi: Hayatın acıklı yönlerini, ahlak ve erdemi ön planda tutan, soylu kişilerin başından geçenleri anlatan tiyatro türü.
- Komedi: İnsanların ve olayların gülünç yönlerini ele alan, izleyiciyi güldürürken düşündürmeyi amaçlayan tiyatro türü.
- Dram: Hem acıklı hem de gülünç olayları bir arada işleyen, hayatı olduğu gibi yansıtan tiyatro türü.
📌 Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri
Doğru ve etkili iletişim için yazım kurallarına ve noktalama işaretlerine dikkat etmek çok önemlidir. Sınavda bu konulardan da sorular gelebilir.
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel isimler (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları), unvanlar, kurum adları, belirli tarih ve gün adları, kitap/dergi/gazete adları büyük harfle başlar.
- Birleşik Kelimelerin Yazımı: Birleşik kelimelerin ayrı mı, bitişik mi yazılacağı anlam kayması, ses düşmesi/türemesi gibi durumlara göre değişir. (Örn: Ateş böceği (ayrı), ilkbahar (bitişik))
- Sayıların Yazımı: Sayılar genellikle yazıyla yazılır (iki yüz elli), ancak para, ölçü, istatistikî verilerde rakamla yazılabilir (15 kg, 12:30). Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta veya kesme işaretiyle ek getirilir (3. veya 3'üncü).
- Nokta (.): Cümle sonuna, bazı kısaltmalara, sıralama bildiren sayılardan sonra kullanılır.
- Virgül (,): Eş görevli kelime veya kelime gruplarını ayırmak, sıralı cümleleri ayırmak, ara sözleri belirtmek, hitaplardan sonra kullanmak gibi birçok görevi vardır.
- Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırmak, öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
- İki Nokta (:): Açıklama yapılacak cümlenin sonuna, örnek verilecek cümlenin sonuna, karşılıklı konuşmalarda konuşmacı adından sonra kullanılır.
- Tırnak İşaretleri (" "): Başkasına ait sözleri aktarırken, cümle içinde özellikle belirtilmek istenen kelime veya kavramları gösterirken kullanılır.
📝 Unutma: Yazım ve noktalama kuralları sürekli tekrar gerektiren konulardır. Bol bol okuma ve yazma pratiği yaparak pekiştirebilirsin.
