🎓 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 2. Yazılı Senaryo 4 Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz dil bilgisi (fiilimsiler, cümlenin ögeleri, ses bilgisi) ve yazım-noktalama kuralları gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir. Sınavda başarılı olmak için bu konuları iyi kavramanız çok önemlidir.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiil gibi çekimlenmeyip cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Fiil anlamını korurlar ama cümle içinde başka görevler üstlenirler.
- İsim-fiil (Mastar): Fiile "-ma / -me", "-mak / -mek", "-ış / -iş / -uş / -üş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılır.
- Örnek: "Kitap okumak en sevdiğim hobidir." (okumak)
- Sıfat-fiil (Ortaç): Fiile "-an / -en", "-ası / -esi", "-mez / -maz", "-ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür", "-dik / -dık / -duk / -dük", "-ecek / -acak", "-miş / -mış / -muş / -müş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat göreviyle bir ismi niteler veya adlaşmış sıfat olarak kullanılır.
- Örnek: "Gelecek günler güzel olacak." (gelecek günler)
- Zarf-fiil (Bağ-fiil / Ulaç): Fiile "-ken", "-alı / -eli", "-madan / -meden", "-ince / -ınca / -unca / -ünce", "-ip / -ıp / -up / -üp", "-arak / -erek", "-dıkça / -dikçe / -dukça / -dükçe", "-r...-mez", "-a...-a", "-casına / -cesine" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf göreviyle genellikle fiili veya fiilimsiyi durum ya da zaman yönünden belirtir.
- Örnek: "Koşarak yanıma geldi." (koşarak)
⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsiler eklerini alarak zamanla kalıcı bir isim haline gelebilir. Bunlara "kalıcı isim" denir ve fiilimsi kabul edilmezler. (Örn: dolma, dondurma, çakmak, ekmek)
📌 Cümlenin Ögeleri
Cümlenin ögeleri, bir cümleyi oluşturan ve cümlede belirli görevler üstlenen sözcük veya sözcük gruplarıdır. Temel ve yardımcı ögeler olarak ikiye ayrılırlar.
- Yüklem: Cümledeki işi, oluşu, hareketi veya yargıyı bildiren temel ögedir. Çekimli bir fiil veya ek fiil almış bir isim olabilir. Yüklem olmadan cümle olmaz.
- Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan veya yargının gerçekleştiği varlıktır. "Kim?", "Ne?" sorularıyla bulunur. Gerçek özne (işi yapan belli), gizli özne (cümlede yok ama ekten anlaşılıyor) ve sözde özne (işi yapan değil, işten etkilenen) olabilir.
- Nesne (Düz Tümleç): Yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir.
- Belirtili Nesne: "Kimi?", "Neyi?" sorularıyla bulunur ve "-i" hal ekini alır. (Örn: "Kitabı okudu.")
- Belirtisiz Nesne: "Ne?" sorusuyla bulunur ve hal eki almaz. (Örn: "Kitap okudu.")
- Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç): Yüklemi yer, yön, durum bildiren sözcüklerdir. "-e, -de, -den" hal eklerinden birini alır. "Kime?", "Neye?", "Nerede?", "Nereden?", "Kimde?", "Kimden?" gibi sorularla bulunur.
- Örnek: "Okuldan geldim."
- Zarf Tamlayıcısı (Zarf Tümleci): Yüklemi zaman, durum, miktar, yer-yön, sebep, araç gibi yönlerden tamamlayan ögedir. "Ne zaman?", "Nasıl?", "Ne kadar?", "Neden?", "Niçin?", "Nereye?" (yalın halde), "Kimle?", "Neyle?" gibi sorularla bulunur.
- Örnek: "Akşam hızlıca eve gitti."
💡 İpucu: Ögeleri bulurken önce yüklemi, sonra özneyi bulun. Diğer ögeler bu ikisine sorulan sorularla belirlenir. Sözcük gruplarını (tamlamalar, deyimler, birleşik fiiller, ikilemeler vb.) bölmeden tek bir öge olarak almayı unutmayın.
📌 Ses Bilgisi Kuralları
Türkçede kelimelerin söylenişi ve yazılışı sırasında meydana gelen ses olaylarıdır.
- Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi): Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir kelimeye c, d, g ile başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki c, d, g sesleri ç, t, k'ye dönüşür.
- Örnek: kitap + -cı → kitapçı, ağaç + -dan → ağaçtan
- Ünsüz Yumuşaması (Değişimi): p, ç, t, k sert ünsüzleriyle biten bir kelimeye ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, bu ünsüzler b, c, d, ğ'ye dönüşür.
- Örnek: kitap + -ı → kitabı, ağaç + -a → ağaca
- Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi): İkinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer.
- Örnek: beyin + -i → beyni, karın + -ı → karnı
- Ünlü Türemesi: "Az, bir, genç, dar" gibi bazı kelimelere "-cık/-cik" eki geldiğinde araya bir ünlü türemesi olur.
- Örnek: az + -cık → azıcık, bir + -cik → biricik
- Ünsüz Türemesi: Bazı yabancı kökenli kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya yardımcı fiille birleştiğinde kelime kökünde bir ünsüz türemesi olur.
- Örnek: af + -etmek → affetmek, his + -etmek → hissetmek, zan + -ım → zannım
⚠️ Dikkat: Bazı kelimelerde ünsüz yumuşaması kuralına uyulmaz. (Örn: hukuk-hukuku, millet-milleti)
📌 Yazım Kuralları
Dilimizi doğru ve anlaşılır kullanmak için yazım kurallarına uymak önemlidir.
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümleler büyük harfle başlar. Özel adlar (kişi, yer, millet, dil, din, mezhep, gezegen, kitap, gazete adları vb.) büyük harfle başlar. Kurum, kuruluş, dernek, iş yeri adlarının her kelimesi büyük harfle başlar. Tarihi olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar.
- "De" Bağlacı ve Eki: Bağlaç olan "de" ayrı yazılır ("-da/-de" şeklinde) ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. Hal eki olan "-de/-da" bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur veya değişir.
- "Ki" Bağlacı ve Eki: Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. İlgi zamiri olan "-ki" ve sıfat yapan "-ki" bitişik yazılır. "Oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, meğerki, illaki" kelimelerindeki "-ki" her zaman bitişik yazılır (SOMBAHÇEM kuralı).
- "Mi" Soru Eki: Her zaman ayrı yazılır ve kendisinden sonra gelen ekler bu eke bitişik yazılır. (Örn: "Geldi misin?")
- Sayıların Yazımı: Sayılar genellikle yazı ile yazılır (iki, üç, beş), ancak para miktarı, ölçü, istatistik verileri gibi durumlarda rakamla yazılabilir. Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta konur veya kesme işaretiyle ek ayrılır (5. veya 5'inci).
- Birleşik Kelimelerin Yazımı: Ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması olan birleşik kelimeler bitişik yazılır (kaynana, pazartesi, aslanağzı). Kurallı birleşik fiiller (yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma) bitişik yazılır (gelebilmek, düşüvermek). Belirtisiz isim tamlaması, sıfat tamlaması, ikileme şeklinde oluşan birleşik kelimeler genellikle ayrı yazılır (deniz yılanı, kuru fasulye, el ele).
📌 Noktalama İşaretleri
Okumayı ve anlamayı kolaylaştırmak, duygu ve düşünceleri doğru aktarmak için kullanılırlar.
- Nokta (.): Cümle sonuna konur. Bazı kısaltmaların sonuna konur. Sıra bildiren sayılardan sonra konur. Tarihlerde gün, ay, yıl arasına konur.
- Virgül (,): Eş görevli kelime veya kelime gruplarını ayırmak için kullanılır. Sıralı cümleleri ayırır. Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek için kullanılır. Ara sözleri ayırmak için kullanılır. Tırnak içine alınmayan alıntı cümlelerinden sonra konur.
- Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır. Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
- İki Nokta (:): Kendisinden sonra örnek verilecek cümlenin sonuna konur. Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur. Karşılıklı konuşmalarda konuşan kişinin adından sonra konur.
- Üç Nokta (...): Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur. Alıntılarda atlanan yerleri belirtmek için kullanılır. Sözün bir yerde kesildiğini göstermek için kullanılır.
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur. Bilinmeyen, kesin olmayan yer, tarih vb. durumlar için parantez içinde kullanılır.
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya ibarelerin sonuna konur. Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur.
- Tırnak İşareti (" "): Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır. Cümle içinde özel olarak belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır. Kitap ve yazı adları tırnak içine alınabilir.
💡 İpucu: Noktalama işaretlerinin yerini doğru bulmak için cümlenin anlamını ve tonlamasını iyi anlamanız gerekir. Özellikle virgül ve noktalı virgül arasındaki farka dikkat edin!
