Türkiye'nin matematik konumu düşünüldüğünde, aşağıdaki özelliklerden hangisi enlem dereceleriyle doğrudan ilişkilidir?
A) Üç tarafının denizlerle çevrili olması
B) Farklı iklim tiplerinin görülmesi
C) Doğu-batı yönünde geniş olması
D) Yükseltinin batıdan doğuya doğru artması
E) Genç oluşumlu arazilere sahip olması
Bu soruda, Türkiye'nin matematik konumu içerisinde enlem derecelerinin hangi özelliği doğrudan etkilediğini bulmamız isteniyor. Öncelikle matematik konum ve enlem kavramlarını hatırlayalım:
- Matematik Konum: Bir yerin Dünya üzerindeki paralel (enlem) ve meridyen (boylam) dereceleriyle belirlenen mutlak konumudur.
- Enlem: Ekvator'a olan açısal uzaklıktır. Enlem dereceleri, Güneş ışınlarının düşme açısını, sıcaklık değerlerini, iklim kuşaklarını, gece-gündüz sürelerini ve deniz suyu sıcaklığını doğrudan etkiler.
Şimdi seçenekleri bu bilgiler ışığında değerlendirelim:
- A) Üç tarafının denizlerle çevrili olması: Bu durum, Türkiye'nin özel konumu (göreceli konumu) ile ilgilidir. Bir ülkenin denizlere olan konumu, enlem dereceleriyle doğrudan belirlenmez. Denizler iklimi etkilese de, bu durum enlemin doğrudan bir sonucu değildir.
- B) Farklı iklim tiplerinin görülmesi: Türkiye, yaklaşık 36° Kuzey enlemleri ile 42° Kuzey enlemleri arasında yer alır. Bu enlem farkı, ülkenin güneyinden kuzeyine doğru Güneş ışınlarının düşme açılarının değişmesine neden olur. Güneş ışınlarının düşme açısı değiştikçe sıcaklık kuşakları da değişir ve bu da farklı iklim tiplerinin (Akdeniz iklimi, Karadeniz iklimi, karasal iklim) görülmesinde temel bir etkendir. Dolayısıyla bu özellik, enlem dereceleriyle doğrudan ilişkilidir.
- C) Doğu-batı yönünde geniş olması: Bu durum, Türkiye'nin boylam dereceleriyle (meridyenler arası uzaklık) ilgilidir. Boylamlar, yerel saat farklarını ve bir ülkenin doğu-batı genişliğini belirler, enlemle doğrudan bir ilişkisi yoktur.
- D) Yükseltinin batıdan doğuya doğru artması: Bu durum, Türkiye'nin jeolojik yapısı ve tektonik hareketleri sonucunda oluşmuş bir özel konum özelliğidir. Enlem dereceleriyle doğrudan bir bağlantısı yoktur.
- E) Genç oluşumlu arazilere sahip olması: Bu durum da Türkiye'nin jeolojik geçmişi ve tektonik konumu (Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer alması) ile ilgilidir. Bu da bir özel konum özelliğidir ve enlem dereceleriyle doğrudan ilişkili değildir.
Görüldüğü gibi, enlem dereceleri doğrudan Güneş ışınlarının düşme açısını ve dolayısıyla sıcaklık kuşaklarını etkileyerek farklı iklim tiplerinin ortaya çıkmasında belirleyici rol oynar.
Cevap B seçeneğidir.
