🎓 10. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı 6. senaryo Test 5 - Ders Notu
Bu ders notu, 10. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konuları kapsar. Özellikle yer şekillerinin oluşumunda etkili olan iç ve dış kuvvetler ile bunların meydana getirdiği başlıca yeryüzü şekillerini sade bir dille özetlemektedir.
📌 İç Kuvvetler (Yerin İçinden Gelen Güçler)
İç kuvvetler, enerjisini yerin derinliklerinden (magmadan) alan ve yeryüzünü oluşturan temel güçlerdir. Bunlar dağları, kıtaları, volkanları ve depremleri meydana getirir.
- Orojenez (Dağ Oluşumu): Kıvrım ve kırık dağların oluşmasıdır. Levhaların birbirine yaklaşmasıyla yer kabuğu sıkışır, esnek tabakalar kıvrılır (Kıvrım Dağları), sert tabakalar ise kırılır (Kırık Dağları).
- Epirojenez (Kıta Oluşumu): Geniş yer kabuğu parçalarının (kıtaların) alçalması veya yükselmesidir. Buzul erimeleri veya tortulanma gibi nedenlerle yer kabuğu dengesi bozulduğunda meydana gelir.
- Volkanizma: Magmanın yeryüzüne çıkması veya yer kabuğunun içine sokulması olayıdır. Lav, kül ve gazlar püskürterek volkan konilerini oluşturur.
- Depremler (Seizma): Yer kabuğundaki ani sarsıntılardır. Genellikle fay hatları boyunca levha hareketleri sonucunda oluşur.
⚠️ Dikkat: İç kuvvetler yapıcı (oluşturucu) etkiye sahiptir. Yani yeni yer şekilleri meydana getirirler.
📌 Dış Kuvvetler (Yeryüzünü Şekillendiren Güçler)
Dış kuvvetler, enerjisini Güneş'ten alan, akarsular, rüzgarlar, buzullar gibi doğal etkenlerdir. Yüksek yerleri aşındırarak (erozyon) taşıdıkları malzemeyi alçak yerlerde biriktirirler.
🌊 Akarsular
Akarsular, yeryüzünü şekillendiren en önemli dış kuvvettir. Hem aşındırma hem de biriktirme yapar.
- Aşındırma Şekilleri:
- Vadi (Çentik, Boğaz, Kanyon, Geniş Tabanlı)
- Dev Kazanı
- Peri Bacaları (Volkanik arazilerde rüzgarla birlikte oluşur.)
- Peneplen (Yontuk Düz): Akarsuların araziyi uzun süre aşındırarak deniz seviyesine yakın bir düzlük haline getirmesi.
- Biriktirme Şekilleri:
- Delta Ovası: Akarsuyun denize döküldüğü yerde taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşan verimli ovalar.
- Birikinti Konisi/Yelpazesi: Dağ eteklerinde akarsuyun eğim azaldığı yerde malzeme biriktirmesi.
- Irmak Adası (Kum Adası): Akarsu yatağında su seviyesi azaldığında ortaya çıkan kum yığınları.
- Menderes (Büklüm): Akarsuyun eğiminin azaldığı yerlerde yaptığı kıvrımlar.
💡 İpucu: Türkiye'deki birçok ova (Çukurova, Bafra, Çarşamba) delta ovasıdır ve akarsular tarafından oluşturulmuştur.
💨 Rüzgarlar
Rüzgarlar, özellikle kurak ve yarı kurak bölgelerde (çöllerde) etkili bir dış kuvvettir.
- Aşındırma Şekilleri:
- Mantar Kaya: Rüzgarın kayaların alt kısımlarını daha çok aşındırmasıyla oluşan mantar benzeri şekiller.
- Yardang: Rüzgarın farklı dirençteki kayaları aşındırmasıyla oluşan uzun oluklar.
- Tafoni: Kayaların yüzeyinde oluşan oyuklar.
- Biriktirme Şekilleri:
- Kumul: Rüzgarın taşıdığı kumları biriktirmesiyle oluşan tepeler.
- Lös: Rüzgarın taşıdığı ince tozları biriktirmesiyle oluşan verimli topraklar.
⚠️ Dikkat: Rüzgar aşındırması bitki örtüsünün cılız olduğu yerlerde daha etkilidir.
❄️ Buzullar
Buzullar, yüksek enlemlerde (kutup bölgeleri) ve yüksek dağlık alanlarda etkili olan dış kuvvettir.
- Aşındırma Şekilleri:
- Buzul Vadisi (U Şekilli Vadi): Buzulların aşındırmasıyla oluşan geniş ve tabanı düz vadiler.
- Sirk Çanağı: Dağların yüksek kesimlerinde buzulların oluşturduğu çukurlar.
- Hörgüç Kaya: Buzulların üzerinden geçtiği kayaları aşındırarak pürüzsüz hale getirmesi.
- Biriktirme Şekilleri:
- Moren (Buzultaşı): Buzulların taşıyıp biriktirdiği farklı boyutlardaki taş, kum ve çakıl yığınları.
- Drumlin: Buzulların biriktirdiği morenlerin hörgüç kaya benzeri şekiller alması.
💡 İpucu: Türkiye'de buzullar sadece yüksek dağların zirve kısımlarında (Ağrı, Cilo, Kaçkar gibi) etkilidir.
🌊 Dalgalar ve Akıntılar
Dalgalar ve akıntılar, kıyı bölgelerini şekillendiren dış kuvvetlerdir.
- Aşındırma Şekilleri:
- Falez (Yalıyar): Dalgaların kıyıdaki dik yamaçları aşındırmasıyla oluşan uçurumlar.
- Dalga Aşındırma Platformu: Dalgaların kıyıyı aşındırarak oluşturduğu düzlükler.
- Biriktirme Şekilleri:
- Kumsal (Plaj): Dalgaların taşıdığı kum ve çakılları kıyıda biriktirmesi.
- Kıyı Kordonu (Lagün/Deniz Kulağı): Bir koyun önünün dalgaların taşıdığı malzemelerle kapanması sonucu oluşan göller. (Örn: Büyükçekmece, Küçükçekmece Gölleri)
- Tombolo (Saplı Ada): Bir adanın kıyı kordonuyla karaya bağlanması. (Örn: Kapıdağ Yarımadası)
💧 Karstik Şekiller (Kimyasal Çözünme)
Karstik şekiller, kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı) ve kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların bulunduğu arazilerde suyun kimyasal çözünmesiyle oluşur. Akdeniz Bölgesi'nde yaygındır.
- Aşındırma Şekilleri:
- Lapyalar: Küçük, oluk şeklindeki çukurlar.
- Dolin: Lapyalardan daha büyük, yuvarlak çukurlar.
- Uvala: Birkaç dolinin birleşmesiyle oluşan daha büyük çukurlar.
- Polye: En büyük karstik aşındırma çukurlarıdır, tabanları verimli ovalar olabilir (Örn: Elmalı, Korkuteli ovaları).
- Mağara: Yeraltı sularının kayaçları çözerek oluşturduğu boşluklar.
- Obruk: Mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan derin kuyular (Örn: Cennet ve Cehennem Obrukları).
- Biriktirme Şekilleri:
- Traverten: Karstik suların içindeki kirecin çökelmesiyle oluşan basamaklı yapılar (Örn: Pamukkale Travertenleri).
- Sarkıt ve Dikit: Mağara içinde suların damlamasıyla oluşan kireç birikintileri.
⚠️ Dikkat: Karstik arazilerde yer altı suları çok önemlidir ve yüzey suları genellikle azdır.
