🎓 9. sınıf türk dili ve edebiyatı 1. dönem 2. yazılı 9. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşınıza çıkabilecek temel dil bilgisi ve edebiyat konularını sade bir dille özetlemektedir. Sınavda başarılı olmak için bu konuları iyi anlamanız ve bolca pratik yapmanız önemlidir.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan, fiilin özelliklerini tam olarak göstermeyen ama isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılabilen sözcüklerdir. Cümlede fiil gibi yüklem olamazlar, ancak fiil gibi özne ve nesne alabilirler.
- Fiilimsiler, fiilden türemelerine rağmen fiil çekim eklerini (şahıs, kip ekleri) almazlar.
- Olumsuzluk eki (-ma, -me) alabilirler.
- Cümlede yan cümlecik kurarlar.
📝 İsim-fiiller (Ad Eylemler)
Fiillere "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek oluşturulur ve cümlede isim görevinde kullanılırlar.
- Ekler: -ma, -me, -ış, -iş, -uş, -üş, -mak, -mek.
- Örnek: Kitap okumayı çok severim. (Okumak eyleminin adı)
- Örnek: Onun gülüşü içimi ısıttı. (Gülmek eyleminin adı)
- Örnek: Buraya gelmekle iyi ettin. (Gelmek eyleminin adı)
⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller zamanla fiilimsi özelliğini kaybedip kalıcı bir varlığın veya kavramın adı olabilir. Bunlara "kalıcı ad" denir ve artık fiilimsi sayılmazlar. (Örn: "Dondurma" yemek, "çakmak" almak, "dolma" yemek gibi.)
📝 Sıfat-fiiller (Ortaçlar)
Fiillere "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek oluşturulur ve cümlede sıfat görevinde kullanılırlar. Bir ismi nitelerler veya adlaşmış sıfat olarak tek başlarına da kullanılabilirler.
- Ekler: -an, -en, -ası, -esi, -mez, -maz, -ar, -er, -ır, -ir, -r, -dık, -dik, -duk, -dük, -acak, -ecek, -mış, -miş, -muş, -müş. (Anası mezar dikecekmiş kodlamasıyla akılda tutulabilir.)
- Örnek: Koşan çocuk düştü. (Hangi çocuk? Koşan çocuk.)
- Örnek: Gelecek günler güzel olacak. (Hangi günler? Gelecek günler.)
- Örnek: Çalıştığı yerden ayrıldı. (Hangi yer? Çalıştığı yer.)
💡 İpucu: Sıfat-fiillerin çoğu bir isimden önce gelir ve o ismi niteler. Eğer nitelediği isim düşerse, sıfat-fiil adlaşır. (Örn: "Koşanlar" yere düştü. -> Koşan çocuklar yerine "Koşanlar".)
📝 Zarf-fiiller (Bağ-fiiller / Ulaçlar)
Fiillere çeşitli ekler getirilerek oluşturulur ve cümlede zarf görevinde kullanılırlar. Fiili veya fiilimsiyi durum ya da zaman yönünden tamamlarlar.
- Başlıca Ekler: -ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...-mez, -a...-a, -casına, -maksızın, -dığında, -erken. (Kenyalı Asiye madan ince ip arakladıkça, r...mez a...a casına maksızın dığında diyerekten akılda tutulabilir.)
- Örnek: Ders çalışırken uyuyakalmışım. (Ne zaman uyuyakaldım? Çalışırken.)
- Örnek: Koşarak geldi. (Nasıl geldi? Koşarak.)
- Örnek: Hiç durmaksızın konuştu. (Nasıl konuştu? Durmaksızın.)
💡 İpucu: Zarf-fiiller genellikle "Nasıl?" veya "Ne zaman?" sorularına cevap verir.
📌 Söz Sanatları (Edebi Sanatlar)
Edebi sanatlar, anlatımı daha etkili, çekici ve çarpıcı hale getirmek için kullanılan dil ve anlam oyunlarıdır. Bir metni okurken veya dinlerken, yazarın veya şairin duygularını ve düşüncelerini daha derinlemesine hissetmemizi sağlarlar.
📝 Teşbih (Benzetme)
İki farklı varlık veya kavram arasında ortak bir özellikten yola çıkarak zayıf olanı güçlü olana benzetme sanatıdır.
- Örnek: Cennet gibi bir vatanımız var. (Vatan, cennete benzetiliyor.)
- Örnek: Çocuk, inci gibi dişleriyle gülümsüyordu. (Dişler, inciye benzetiliyor.)
📝 İstiare (Eğretileme)
Bir şeyi kendi adıyla değil, benzediği başka bir şeyin adıyla anmaktır. Teşbihin temel öğelerinden sadece birinin (benzeyen veya benzetilen) kullanılmasıyla yapılır.
- Açık İstiare: Sadece benzetilen (güçlü olan) söylenir. (Örn: "Bir hilal uğruna ya Rab, ne güneşler batıyor!" -> Güneşler, şehitlere benzetiliyor ama şehitler söylenmiyor.)
- Kapalı İstiare: Sadece benzeyen (zayıf olan) söylenir, benzetilen ima edilir. (Örn: "Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner aşarım." -> Şair kendisini sele benzetiyor ama selin kükremesiyle bu anlaşılıyor.)
📝 Teşhis (Kişileştirme)
İnsan dışındaki canlı veya cansız varlıklara insan özelliklerinin verilmesidir.
- Örnek: Rüzgar ağlıyordu. (Ağlamak, insana ait bir özelliktir.)
- Örnek: Güneş gülümsüyordu. (Gülümsemek, insana ait bir özelliktir.)
📝 İntak (Konuşturma)
Kişileştirilen varlıkları konuşturma sanatıdır. Teşhisin bir sonraki aşamasıdır.
- Örnek: Bir serçe, "Beni de yanınıza alın!" diye cıvıldadı. (Serçe konuşturuluyor.)
- Örnek: Bulut, güneşe "Sen de mi küstün?" diye sordu. (Bulut konuşturuluyor.)
📝 Mübalağa (Abartma)
Bir durumun, olayın veya özelliğin gerçekte olduğundan çok daha büyük veya küçük, çok daha az veya çok gösterilmesidir.
- Örnek: Bir ah çeksem dağı taşı eritir. (Ah çekmenin dağı taşı eritmesi abartıdır.)
- Örnek: O kadar zayıflamış ki rüzgar uçuracak. (Rüzgarın uçurması abartıdır.)
📝 Kinaye
Bir sözü, gerçek anlamının tam tersini kastederek kullanma sanatıdır. Genellikle alay veya küçümseme amacı taşır, ancak her zaman böyle olmak zorunda değildir.
- Örnek: Ne kadar da zekisin, bütün soruları yanlış cevapladın! (Aslında zeki olmadığını ima eder.)
- Örnek: Çok beceriklisin, her şeyi eline yüzüne bulaştırıyorsun. (Beceriksiz olduğunu ima eder.)
📌 Yazım Kuralları
Yazım kuralları, dilin doğru ve anlaşılır bir şekilde kullanılmasını sağlayan önemli kurallardır. Sınavda özellikle büyük harflerin kullanımı, birleşik kelimelerin yazımı, "de/da" ve "ki" bağlaçlarının yazımı sıkça sorulur.
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel isimler (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları), unvanlar, kurum ve kuruluş adları, belirli tarih ve ay adları büyük harfle başlar.
- Birleşik Kelimelerin Yazımı: Anlam kayması veya ses düşmesi/türemesi olan birleşik kelimeler bitişik yazılır (örn: kahvaltı, pazartesi, aslanağzı). Anlamını koruyan, genellikle ikinci kelime fiil olan birleşik kelimeler ayrı yazılır (örn: alt geçit, ana dil, gözden geçirmek).
- "-de / -da" Bağlacının Yazımı: Bağlaç olan "-de / -da" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. (Örn: Sen de gel. Kitap da oku.)
- "-de / -da" Ekinin Yazımı: Hal eki olan "-de / -da" bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. (Örn: Evde kal. Kalem bende.)
- "-ki" Bağlacının Yazımı: Bağlaç olan "-ki" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. (Örn: Duydum ki geliyorsun.)
- "-ki" Ekinin Yazımı: İlgi eki veya sıfat yapan "-ki" bitişik yazılır. (Örn: Evdeki hesap, seninki daha güzel.)
💡 İpucu: "De/da" için cümleden çıkarma yöntemini, "ki" için ise "ler" eki getirme yöntemini kullanabilirsiniz. Eğer "-ki"ye "-ler" eki getirebiliyorsanız (evdeki-ler), bitişik yazılır; getiremiyorsanız (duydumki-ler anlamsız) ayrı yazılır.
📌 Noktalama İşaretleri
Noktalama işaretleri, yazıdaki anlam karışıklıklarını önlemek, duygu ve düşünceleri daha doğru ifade etmek için kullanılır.
- Nokta (.): Cümle sonuna, kısaltmalara, sıra sayılarına konur.
- Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak, sıralı cümleleri ayırmak, ara sözleri belirtmek, hitaplardan sonra kullanmak gibi birçok görevi vardır.
- Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırmak, öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
- İki Nokta (:): Kendisinden sonra açıklama veya örnek verilecek cümlenin sonuna konur.
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşırma gibi duyguları anlatan cümlelerin veya seslenme, hitap sözlerinin sonuna konur.
- Tırnak İşaretleri (" "): Başka birinden aktarılan sözleri, vurgulanmak istenen kelimeleri veya eser adlarını belirtmek için kullanılır.
- Kesme İşareti ('): Özel adlara gelen çekim eklerini ayırmak için kullanılır.
⚠️ Dikkat: Virgülün kullanıldığı yerler çok çeşitlidir. Özellikle "özneyi belirtme" ve "sıralı cümleleri ayırma" görevlerine dikkat edin.
Bu konuları tekrar ederek ve bolca örnek soru çözerek sınavınıza en iyi şekilde hazırlanabilirsiniz. Başarılar dilerim! 🚀
