🎓 10. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 10. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel kalıtım konularını ve genetikle ilgili kavramları sade bir dille özetlemektedir. Sınavda başarılar dileriz!
📌 Kalıtımın Temel İlkeleri
Kalıtım, canlılardaki özelliklerin nesilden nesile aktarılmasını inceleyen bilim dalıdır. Bu aktarım, genler ve kromozomlar aracılığıyla gerçekleşir.
- Gen: Kalıtsal bir özelliğin (örneğin göz rengi) ortaya çıkmasını sağlayan DNA parçasıdır.
- Aleller: Bir genin farklı versiyonlarıdır (örneğin, kahverengi göz geni ve mavi göz geni).
- Homolog Kromozomlar: Biri anneden, diğeri babadan gelen, aynı genleri taşıyan, şekil ve büyüklükleri benzer kromozom çiftleridir.
- Lokus: Bir genin kromozom üzerindeki belirli yeridir.
- Karakter: Canlıların sahip olduğu kalıtsal özelliklerdir (saç rengi, boy uzunluğu vb.).
- Genotip: Bir canlının sahip olduğu genetik yapıdır (örneğin AA, Aa, aa).
- Fenotip: Genotip ve çevresel faktörlerin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüşüdür (örneğin kahverengi saç, uzun boy).
- Homozigot (Arı döl): Bir karakter için aynı alellere sahip olma durumudur (AA veya aa).
- Heterozigot (Melez döl): Bir karakter için farklı alellere sahip olma durumudur (Aa).
- Baskın (Dominant) Gen: Fenotipte her zaman etkisini gösteren gendir (Büyük harfle gösterilir, A).
- Çekinik (Resesif) Gen: Fenotipte etkisini sadece homozigot durumdayken gösteren gendir (Küçük harfle gösterilir, a).
💡 İpucu: Bir genin baskın mı çekinik mi olduğunu anlamak için fenotipe bakın. Eğer heterozigot durumda (Aa) baskın olanın özelliği ortaya çıkıyorsa, o gen baskındır.
📌 Monohibrit ve Dihibrit Çaprazlamalar
Kalıtsal özelliklerin yavrulara nasıl aktarıldığını anlamak için çaprazlamalar yapılır. Mendel, bezelyeler üzerinde yaptığı deneylerle bu ilkeleri ortaya koymuştur.
- Monohibrit Çaprazlama: Tek bir karakterin (örneğin tohum rengi) kalıtımını inceler.
- Dihibrit Çaprazlama: İki farklı karakterin (örneğin tohum rengi ve tohum şekli) kalıtımını aynı anda inceler.
- Çaprazlamalarda Punnett Karesi kullanarak olası genotip ve fenotip oranlarını kolayca bulabilirsiniz.
- Gametin Bulunması: Bir bireyin oluşturabileceği gamet çeşidi sayısı $2^n$ formülü ile bulunur, burada $n$ heterozigot karakter sayısıdır.
⚠️ Dikkat: Dihibrit çaprazlamalarda, genler farklı kromozomlar üzerinde veya aynı kromozom üzerinde genler arası mesafe yeterince büyükse bağımsız dağılım gösterirler.
📌 Eksik Baskınlık, Eş Baskınlık ve Çok Alellilik
Mendel kuralları her zaman geçerli değildir. Bazı durumlarda aleller arasındaki ilişki farklı şekillerde kendini gösterebilir.
- Eksik Baskınlık: Heterozigot durumda (örneğin Aa), alellerden hiçbiri diğerine tam baskınlık kuramaz ve ara bir fenotip ortaya çıkar. Örneğin, kırmızı (KK) ve beyaz (BB) çiçeklerin çaprazlanmasından pembe (KB) çiçekler oluşması.
- Eş Baskınlık: Heterozigot durumda (örneğin AB), her iki alel de fenotipte kendi özelliklerini tam olarak gösterir. Örneğin, AB kan grubu.
- Çok Alellilik: Bir karakterin kalıtımından sorumlu ikiden fazla alelin bulunması durumudur. Ancak bir birey diploid olduğu için bu alellerden sadece ikisini taşıyabilir. Örneğin, insanlarda ABO kan grubu sistemi ($I^A$, $I^B$, $i$ alelleri).
💡 İpucu: Eksik baskınlıkta yeni bir fenotip (ara renk), eş baskınlıkta ise her iki alelin de fenotipte görünmesi (iki rengin de benekli olması gibi) söz konusudur.
📌 Kan Gruplarının Kalıtımı
İnsanlarda kan grupları, alyuvar zarındaki antijenlere göre belirlenir ve çok alellilik ile eş baskınlığa güzel bir örnektir.
- ABO Sistemi: Üç alel tarafından kontrol edilir: $I^A$, $I^B$ ve $i$.
- $I^A$ ve $I^B$ alelleri birbirine eş baskındır. $i$ aleli ise hem $I^A$ hem de $I^B$'ye karşı çekiniktir.
- Genotipler ve Fenotipler:
- A kan grubu: $I^A I^A$ veya $I^A i$
- B kan grubu: $I^B I^B$ veya $I^B i$
- AB kan grubu: $I^A I^B$ (Eş baskınlık)
- 0 kan grubu: $ii$
- Rh Sistemi: İki alel tarafından kontrol edilir: $Rh^+$ (baskın) ve $Rh^-$ (çekinik).
- $Rh^+$ kan grubu: $RR$ veya $Rr$
- $Rh^-$ kan grubu: $rr$
- Eritroblastozis Fetalis (Kan Uyuşmazlığı): Anne Rh negatif ($rr$), baba Rh pozitif ($RR$ veya $Rr$) ve bebek Rh pozitif olduğunda ortaya çıkabilir.
⚠️ Dikkat: Kan nakillerinde alıcı ve vericinin kan grupları uyumu hayati önem taşır. Yanlış kan nakli çökelmeye (aglütinasyona) neden olur.
📌 Cinsiyete Bağlı Kalıtım ve Soy Ağaçları
Bazı özelliklerin kalıtımı, cinsiyet kromozomları (X ve Y) üzerinde taşınan genlerle ilişkilidir.
- Cinsiyet Kromozomları: İnsanlarda 23 çift kromozomdan 22 çifti otozom (vücut kromozomu), 1 çifti ise gonozom (cinsiyet kromozomu) dur. Dişilerde XX, erkeklerde XY bulunur.
- X'e Bağlı Kalıtım: Genler X kromozomu üzerinde taşınır. Erkeklerde tek bir X kromozomu olduğu için (XY), X üzerinde taşınan çekinik bir özellik (örneğin renk körlüğü, hemofili) erkeklerde daha sık görülür.
- Y'ye Bağlı Kalıtım: Genler Y kromozomu üzerinde taşınır. Sadece erkeklerde görülür ve babadan oğula geçer (örneğin balık pulluluk).
- Soy Ağaçları: Bir ailenin belirli bir karakter açısından kuşaklar boyu geçmişini gösteren şemalardır. Kalıtsal hastalıkların veya özelliklerin aktarım şeklini belirlemede kullanılır.
- Soy ağaçlarında kare erkek, daire dişi sembolize eder. İçi taranmış olanlar özelliği gösteren bireylerdir.
💡 İpucu: X'e bağlı çekinik bir hastalığı olan bir baba, bu hastalığı oğullarına aktaramaz, ancak tüm kız çocukları taşıyıcı olur (eğer anne normal ise).
