🎓 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin Birinci Dünya Savaşı, Mondros Ateşkes Antlaşması, İşgaller, Milli Mücadele'nin başlangıcı ve Kongreler Dönemi gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir.
📌 Birinci Dünya Savaşı (1914-1918)
Birinci Dünya Savaşı, dünyayı derinden etkileyen büyük bir çatışmaydı. Osmanlı Devleti de bu savaşta yer aldı.
- Genel Nedenler: Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı, sömürgecilik yarışı, silahlanma rekabeti, milliyetçilik akımı ve devletler arası bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri).
- Özel Nedenler: Almanya ile İngiltere arasındaki ekonomik rekabet, Fransa'nın Almanya'dan Alsas-Loren bölgesini geri alma isteği, Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası ve Panslavizm.
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi: İtilaf Devletleri'nin Osmanlı'yı kendi yanlarına çekmek istememesi, Almanya'nın Osmanlı'yı yanına çekerek yeni cepheler açma ve İngiliz sömürgelerine giden yolları kesme amacı. Goeben ve Breslav gemilerinin Osmanlı'ya sığınması ve ardından Yavuz ve Midilli adlarını alarak Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı savaşa girdi.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
- Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas (Ruslara karşı, Enver Paşa, Sarıkamış faciası, Rus İhtilali sonrası kapanan tek cephe), Kanal (Mısır'ı İngilizlerden geri almak için).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale (Boğazları savunma, Mustafa Kemal'in yıldızının parladığı cephe), Irak, Hicaz-Yemen, Suriye-Filistin.
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Romanya, Makedonya (Müttefiklere yardım için).
💡 İpucu: Birinci Dünya Savaşı'nın Osmanlı için en önemli sonuçlarından biri, birçok cephede savaşmak zorunda kalması ve toprak kayıpları yaşamasıdır.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'ndan çekildiği ve işgallere zemin hazırlayan ağır bir antlaşmadır.
- Önemli Maddeleri:
- Madde 7: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti. (En tehlikeli madde, işgallere hukuki zemin hazırladı.)
- Madde 24: Doğu Anadolu'daki altı vilayette (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecekti. (Bir Ermeni devleti kurma amacı taşıyordu.)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephanesi İtilaf Devletleri'ne teslim edilecekti.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin denetimine bırakılacaktı.
- Tüm demiryolları, telgraf hatları ve tüneller İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecekti.
- Sonuçları: Osmanlı Devleti fiilen sona erdi, Anadolu işgale açık hale geldi, Milli Mücadele'nin başlamasına zemin hazırladı.
⚠️ Dikkat: Mondros'un 7. maddesi, Anadolu'daki işgallerin yasal dayanağı olarak kullanıldı. 24. madde ise Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurma niyetini gösteriyordu.
📌 İşgaller ve Milli Cemiyetler
Mondros sonrası Anadolu'nun çeşitli bölgeleri işgal edilmeye başlandı. Bu duruma karşı halk ve aydınlar tepki gösterdi.
- İşgaller: İngilizler Musul, Urfa, Antep, Maraş; Fransızlar Adana, Mersin, Hatay; İtalyanlar Antalya, Konya, Muğla; Yunanlılar İzmir ve çevresini işgal etti.
- Azınlık Cemiyetleri: İşgalci devletlerle iş birliği yaparak kendi devletlerini kurmayı amaçladılar (Örn: Mavri Mira, Etniki Eterya, Pontus Rum Cemiyeti, Hınçak, Taşnak Cemiyetleri).
- Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: Milli Mücadele'ye karşı çıkarak İstanbul Hükümeti'ni veya manda yönetimini desteklediler (Örn: İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Teali İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti, Hürriyet ve İtilaf Fırkası).
- Milli (Yararlı) Cemiyetler: İşgallere karşı bölgesel direnişi amaçladılar, Kuva-yi Milliye'yi desteklediler. Daha sonra Sivas Kongresi'nde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştiler (Örn: İzmir Müdafaa-i Hukuk, Trakya Paşaeli, Kilikyalılar, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti).
💡 İpucu: Milli Cemiyetler başlangıçta bölgeseldi ancak ortak amaçları vatanı kurtarmaktı. Bu cemiyetler, Milli Mücadele'nin örgütlenmesinde önemli rol oynadı.
📌 Kuva-yi Milliye
Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası başlayan işgallere karşı halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu düzensiz silahlı direniş birlikleridir.
- Ortaya Çıkış Nedenleri: Osmanlı ordusunun terhis edilmesi, İstanbul Hükümeti'nin işgallere karşı sessiz kalması, halkın can ve mal güvenliğini sağlama ihtiyacı.
- Özellikleri: Düzensiz, bölgesel, gönüllülük esasına dayalı, liderleri halktan kişilerdi.
- Faydaları: İşgal güçlerini yavaşlattılar, halkın direniş ruhunu canlı tuttular, düzenli ordu kurulana kadar zaman kazandırdılar.
- Yetersizlikleri: Merkezi bir otoriteden yoksun, disiplinsiz, ihtiyaçlarını halktan karşılama eğilimleri, büyük çaplı saldırıları durdurma yetersizliği.
⚠️ Dikkat: Kuva-yi Milliye, Milli Mücadele'nin ilk direniş gücü olsa da, düzenli bir orduya dönüşmesi zorunluydu.
📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve Örgütlenme Dönemi
Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışı ile başlayan ve TBMM'nin açılışına kadar süren süreç.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderilme amacı bölgedeki karışıklıkları önlemekti ancak O'nun asıl amacı Milli Mücadele'yi başlatmaktı.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı mitingler düzenlenmesini, protesto telgrafları çekilmesini istedi. Milli bilincin uyanışında ilk adımdır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Milli Mücadele'nin gerekçesi)
- "İstanbul Hükümeti, üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok saymaktadır." (İstanbul Hükümeti'nin görevini yapmadığı belirtildi.)
- "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Milli Mücadele'nin amacı ve yöntemi belirtildi, ilk kez milli egemenlik vurgusu yapıldı.)
- Her ilden seçilecek delegelerin Sivas'ta toplanması kararı alındı. (Milli Mücadele'yi ulusal hale getirme amacı.)
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Bölgesel bir kongre olmasına rağmen ulusal kararlar alındı.
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz."
- "Kuva-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır."
- "Manda ve himaye kabul edilemez." (İlk kez ulusal çapta reddedildi.)
- Temsil Heyeti oluşturuldu. (Başkan Mustafa Kemal)
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Ulusal çapta toplanan ilk kongredir.
- Erzurum Kongresi kararları onaylandı ve tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletildi.
- Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. (Birlik ve beraberlik sağlandı.)
- Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletildi.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Temsil Heyeti ile İstanbul Hükümeti arasında yapılan ilk resmi görüşmedir. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması ve Misak-ı Milli (28 Ocak 1920):
- Anadolu'da yapılan seçimlerle Son Osmanlı Mebusan Meclisi açıldı.
- Meclis, "Misak-ı Milli" (Milli Yemin) kararlarını kabul etti. Bu kararlar, Türk vatanının sınırlarını çizdi ve tam bağımsızlık isteğini dünyaya duyurdu.
- Misak-ı Milli'nin kabulü üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u resmen işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı.
- TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip Büyük Millet Meclisi açıldı. Milli egemenliğe dayalı yeni Türk Devleti'nin temelleri atıldı.
📝 Özet: Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışıyla başlayan bu süreç, genelgeler ve kongrelerle örgütlenerek, Misak-ı Milli'nin ilanı ve TBMM'nin açılışı ile milli egemenliğe dayalı yeni bir devletin kuruluşuna giden yolu açmıştır.
