🎓 5. sınıf türkçe 1. dönem 2. yazılı 1. senaryo Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 5. sınıf Türkçe 1. dönem 2. yazılı sınavında karşınıza çıkabilecek temel konuları kolayca anlamanız için hazırlandı. Kelimelerin anlamlarından cümle yapılarına, yazım kurallarından noktalama işaretlerine kadar birçok önemli bilgiyi burada bulacaksınız.
📌 Sözcükte Anlam
Kelimelerin ne anlama geldiğini bilmek, okuduğumuzu ve duyduğumuzu doğru anlamak için çok önemlidir. Kelimelerin farklı anlamları olabilir.
- Gerçek Anlam: Bir kelimenin akla gelen ilk, temel anlamıdır. Sözlükteki ilk anlamı da diyebiliriz.
- Mecaz Anlam: Bir kelimenin gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır. Genellikle benzetmelerle veya soyut kavramları anlatmak için kullanılır.
- Terim Anlam: Bir bilim, sanat, spor dalı veya mesleğe özgü özel anlam taşıyan kelimelerdir. Sadece o alanda kullanılırlar.
💡 İpucu: Bir kelimenin gerçek anlamını bulmak için onu tek başına düşünün. Mecaz anlamda ise genellikle 'gibi', 'sanki' gibi kelimeler olmasa da bir benzetme veya abartı hissedilir.
📌 Eş Anlamlı (Anlamdaş) Kelimeler
Yazılışları farklı olsa da aynı anlama gelen kelimelerdir.
- Örnek: öğrenci - talebe, doktor - hekim, kırmızı - al, hızlı - süratli.
⚠️ Dikkat: Eş anlamlı kelimeler cümlede birbirinin yerine kullanılabilir ve cümlenin anlamı değişmez.
📌 Zıt Anlamlı (Karşıt) Kelimeler
Anlamca birbirinin tamamen tersi olan kelimelerdir.
- Örnek: sıcak - soğuk, uzun - kısa, iyi - kötü, gelmek - gitmek.
⚠️ Dikkat: Bir kelimenin olumsuzu (gelmek-gelmemek) onun zıt anlamlısı değildir.
📌 Eş Sesli (Sesteş) Kelimeler
Yazılışları ve okunuşları aynı olan ama anlamları tamamen farklı olan kelimelerdir.
- Örnek: "Gül" (çiçek olan) ve "gül" (gülmek fiili). "Yüz" (sayı), "yüz" (organ), "yüz" (yüzmek fiili).
💡 İpucu: Eş sesli kelimeleri anlamak için cümlede hangi anlamda kullanıldığına bakmalısın.
📌 Deyimler ve Atasözleri
Bunlar dilimizin zenginliğini gösteren kalıplaşmış sözlerdir.
- Deyimler: Genellikle birden fazla kelimeden oluşan, gerçek anlamından uzaklaşarak yeni bir anlam kazanan söz gruplarıdır. Genellikle bir durumu veya duyguyu kısa ve öz anlatır. (Örnek: Etekleri zil çalmak - çok sevinmek, Göz atmak - kısaca bakmak.)
- Atasözleri: Uzun gözlem ve deneyimler sonucu ortaya çıkmış, öğüt veren, yol gösteren, genel geçer yargılar bildiren kalıplaşmış sözlerdir. (Örnek: Damlaya damlaya göl olur. Ağaç yaşken eğilir.)
⚠️ Dikkat: Deyimler ve atasözleri kalıplaşmıştır, kelimelerin yerini değiştiremez veya yerine başka kelime koyamazsın.
📌 Neden-Sonuç Cümleleri
Bir olayın veya durumun hangi sebeple gerçekleştiğini anlatan cümlelerdir. "Neden?" veya "Niçin?" sorularına cevap verir.
- Genellikle "çünkü, bu yüzden, -dığı için, -den dolayı" gibi ifadeler kullanılır.
- Örnek: Hava soğuk olduğu için kalın giyindim. (Neden kalın giyindim? Hava soğuk olduğu için.)
📌 Amaç-Sonuç Cümleleri
Bir eylemin hangi amaca yönelik yapıldığını anlatan cümlelerdir. "Hangi amaçla?" sorusuna cevap verir.
- Genellikle "-mek için, -mek üzere, amacıyla" gibi ifadeler kullanılır.
- Örnek: Sınavı kazanmak için çok çalıştı. (Hangi amaçla çok çalıştı? Sınavı kazanmak için.)
💡 İpucu: Amaç-sonuç cümlelerinde henüz gerçekleşmemiş bir hedef vardır. Neden-sonuçta ise sebep zaten gerçekleşmiştir.
📌 Öznel ve Nesnel Yargılı Cümleler
Bir bilginin kişisel mi yoksa herkesçe kabul gören bir gerçek mi olduğunu belirler.
- Öznel Yargı: Kişiden kişiye değişen, kişisel duygu ve düşünceleri içeren yargılardır. Kanıtlanamaz. (Örnek: En güzel renk mavidir.)
- Nesnel Yargı: Herkesçe kabul edilen, doğruluğu veya yanlışlığı kanıtlanabilen yargılardır. Kişisel görüş içermez. (Örnek: Türkiye'nin başkenti Ankara'dır.)
📌 Büyük Harflerin Kullanımı
Türkçede bazı kelimeler her zaman büyük harfle başlar.
- Cümlelerin ilk harfi her zaman büyük yazılır.
- Özel isimler (kişi adları, soyadları, şehir, ülke, mahalle, cadde, dağ, deniz adları vb.) büyük harfle başlar.
- Unvanlar (Doktor, Öğretmen, Dayı, Teyze gibi) özel isimle birlikte kullanıldığında büyük harfle başlar.
- Kitap, dergi, gazete adları (özel isim olanlar) büyük harfle başlar.
- Millet, dil, din adları büyük harfle başlar.
📌 "de/da" Bağlacının Yazımı
"de/da" bağlacı, cümlede ayrı yazılır ve asla "te/ta" şekline dönüşmez.
- Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz veya çok az değişir.
- Örnek: Sen de gel. (Sen gel.) / Kalemim evde kaldı. (Buradaki -de eki, bitişik yazılır.)
💡 İpucu: "de/da"yı cümleden çıkarıp okuyun. Anlam çok bozuluyorsa ektir (bitişik), bozulmuyorsa bağlaçtır (ayrı).
📌 "ki" Bağlacının Yazımı
"ki" bağlacı da ayrı yazılır.
- Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz veya çok az değişir.
- Örnek: O kadar hızlı koştu ki yoruldu.
- Bazı "ki"ler ise ektir ve bitişik yazılır (sendeki, ondaki). Bunlar genellikle bir ismin yerini tutar veya bir şeyi işaret eder.
⚠️ Dikkat: "ki" bağlacını "mademki, belki, çünkü, hâlbuki, illaki, meğerki, oysaki" gibi kalıplaşmış kelimelerde bitişik yazarız. (Bu kelimeleri "SONBAHARIM" diye kodlayabilirsin).
📌 Noktalama İşaretleri
Yazıdaki anlam karışıklığını önlemek ve okumayı kolaylaştırmak için kullanılır.
- Nokta (.) : Cümle sonuna konur. Kısaltmalarda kullanılır (Dr., Mah.). Sıra bildiren sayılardan sonra konur (1., 2.).
- Virgül (,) : Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırır. Uzun cümlelerde özneden sonra konur. Hitaplardan sonra kullanılır.
- Soru İşareti (?) : Soru bildiren cümlelerin sonuna konur.
- Ünlem İşareti (!) : Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur. Hitaplardan sonra da kullanılabilir.
- Kısa Çizgi (-) : Satır sonuna sığmayan kelimeleri ayırmak için kullanılır. Kelimeleri hecelerine ayırır. Matematikte çıkarma işlemi için kullanılır.
- Tırnak İşareti (" ") : Başka birinden doğrudan aktarılan sözleri belirtmek için kullanılır. Cümle içinde özellikle vurgulanmak istenen kelime veya sözleri göstermek için de kullanılır.
📌 Ana Fikir (Ana Düşünce)
Bir metnin veya paragrafın yazılma amacıdır. Yazarın okuyucuya vermek istediği en temel mesajdır. "Bu metin bize ne anlatmak istiyor?" sorusunun cevabıdır.
- Genellikle metnin başında veya sonunda yer alır, bazen de metnin tamamına yayılmıştır.
- Ana fikir, genellikle tek bir cümleyle ifade edilebilir.
📌 Yardımcı Fikirler
Ana fikri destekleyen, açıklayan, geliştiren yan düşüncelerdir. Ana fikrin daha iyi anlaşılmasını sağlar.
- Bir metinde birden fazla yardımcı fikir bulunabilir.
📝 Unutmayın, bu konuları iyi anladığınızda sınavda çok daha başarılı olacaksınız! Bol şans!
