🎓 9. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı örnek sorular, cevapları ve çözümleri Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 9. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz Harita Bilgisi, Dünya'nın Şekli ve Hareketleri ile İklim Bilgisine Giriş konularını sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir.
📌 Harita Bilgisi
Harita, Dünya'nın tamamının veya bir bölümünün kuşbakışı görünümünün, belirli bir ölçek dahilinde küçültülerek düzlem üzerine aktarılmasıdır. Coğrafyanın temel araçlarından biridir.
- Harita Elemanları: Haritaların anlaşılması için gerekli olan başlık, ölçek, lejant (işaretler), yön oku ve koordinat sistemi (enlem-boylam) gibi kısımlardır.
- Ölçek: Haritadaki küçültme oranıdır. Kesir ölçek (1/200.000 gibi) ve çizgi ölçek olmak üzere iki türü vardır. Ölçek paydasındaki sayı küçüldükçe haritanın ayrıntısı artar.
- Harita Çeşitleri: Konularına göre fiziki (yer şekilleri), siyasi (ülke/şehir sınırları), beşeri (nüfus, göç) ve özel (turizm, jeoloji) haritalar gibi ayrılır.
- Yer Şekillerini Gösterme Yöntemleri: En yaygın kullanılanlar izohips (eş yükselti eğrileri), renklendirme (yükseltiye göre renkler), kabartma (üç boyutlu model) ve gölgelendirme yöntemleridir.
- İzohipsler: Aynı yükseltideki noktaları birleştiren kapalı eğrilerdir. İç içe kapalı eğrilerdir, en dıştaki en alçak, en içteki en yüksek yeri gösterir. Sıklaştıkları yerde eğim fazla, seyrekleştikleri yerde eğim azdır.
💡 İpucu: Bir haritanın harita olabilmesi için mutlaka bir ölçeği olmalıdır. Ölçeği olmayan çizimler krokidir.
📌 Dünya'nın Şekli ve Hareketleri
Dünya'nın kendine özgü şekli (geoit) ve yaptığı hareketler (günlük ve yıllık) coğrafi olayların temelini oluşturur.
- Dünya'nın Geoit Şeklinin Sonuçları:
- Ekvator'un kutuplardan daha şişkin olması.
- Kutuplarda yer çekiminin daha fazla olması.
- Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe paralellerin boylarının kısalması.
- Dünya'nın Günlük Hareketi (Kendi Ekseni Etrafında Dönmesi):
- Gece ve gündüzün birbirini takip etmesi.
- Yerel saat farklarının oluşması.
- Güneş ışınlarının düşme açısının gün içinde değişmesi ve gölge boylarının değişimi.
- Meltem rüzgarlarının oluşması.
- Okyanus akıntılarında ve rüzgarlarda sapmalar (Coriolis kuvveti).
- Dünya'nın Yıllık Hareketi (Güneş Etrafında Dönmesi) ve Eksen Eğikliği:
- Mevsimlerin oluşması.
- Gece ve gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesi.
- Güneş ışınlarının düşme açısının yıl içinde değişmesi.
- Sıcaklık farklarının oluşması.
- Matematik iklim kuşaklarının oluşması (tropikal, ılıman, kutup).
- Dönenceler (Yengeç ve Oğlak) ve Kutup Dairelerinin oluşması.
- Önemli Tarihler (Ekinoks ve Solstisler):
- 21 Mart (Ekinoks): Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de sonbahar başlangıcı. Gece-gündüz eşitliği.
- 21 Haziran (Yaz Solstisi): Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, en kısa gece; yaz başlangıcı. Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik gelir.
- 23 Eylül (Ekinoks): Kuzey Yarım Küre'de sonbahar, Güney Yarım Küre'de ilkbahar başlangıcı. Gece-gündüz eşitliği.
- 21 Aralık (Kış Solstisi): Kuzey Yarım Küre'de en kısa gündüz, en uzun gece; kış başlangıcı. Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne dik gelir.
⚠️ Dikkat: Dünya'nın eksen eğikliği olmasaydı mevsimler oluşmaz, yıl boyunca gece-gündüz süreleri eşit olurdu.
📌 İklim Bilgisine Giriş
İklim, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlemlenen tüm hava olaylarının ortalamasıdır. Hava durumu ise kısa süreli atmosfer olaylarıdır.
- Hava Durumu ve İklim Farkı:
- Hava Durumu: Kısa süreli (saatlik, günlük), dar alanda etkili, değişken.
- İklim: Uzun süreli (30-40 yıl), geniş alanda etkili, daha az değişken.
- İklim Elemanları:
- Sıcaklık: Temel iklim elemanıdır. İzoterm (eş sıcaklık) eğrileriyle gösterilir. Enlem, yükselti, karasallık-denizsellik gibi faktörler sıcaklığı etkiler.
- Basınç: Atmosferdeki gazların yeryüzüne uyguladığı kuvvettir. Yüksek basınç (soğuk, alçalıcı hava), Alçak basınç (sıcak, yükselici hava) olarak ikiye ayrılır.
- Rüzgarlar: Yüksek basınçtan alçak basınca doğru yatay yönde hareket eden hava akımlarıdır. Hızını ve yönünü basınç farkı, yer şekilleri ve Dünya'nın hareketi etkiler.
- Nemlilik: Atmosferdeki su buharı miktarıdır. Mutlak nem (havadaki gerçek nem), Maksimum nem (havanın taşıyabileceği en fazla nem), Bağıl nem (mutlak nemin maksimum neme oranı) olarak ifade edilir.
- Yağış: Atmosferdeki su buharının yoğunlaşarak katı veya sıvı halde yeryüzüne düşmesidir (yağmur, kar, dolu, çiğ, kırağı). Oluşum şekillerine göre yamaç (orografik), yükselim (konveksiyonel) ve cephesel yağışlar vardır.
- İklimi Etkileyen Faktörler:
- Enlem: Ekvator'dan kutuplara gidildikçe sıcaklık genellikle azalır.
- Yükselti: Yükseldikçe sıcaklık her 200 metrede $1^\circ C$ azalır.
- Karasallık ve Denizsellik: Karalar çabuk ısınıp çabuk soğurken, denizler geç ısınıp geç soğur. Bu durum sıcaklık farklarını etkiler.
- Okyanus Akıntıları: Sıcak ve soğuk su akıntıları kıyı iklimlerini etkiler.
- Rüzgarlar: Geldikleri yön ve taşıdıkları özelliklere göre sıcaklık ve nemi etkiler.
- Bitki Örtüsü: Sıcaklık ve nem dengesini etkiler.
- Yer Şekilleri (Bakı, Eğim): Güneşe dönük yamaçlar (bakı) daha sıcak olur.
💡 İpucu: "Bugün hava çok sıcak olacak!" ifadesi hava durumunu, "Akdeniz Bölgesi yazları sıcak ve kurak geçer." ifadesi iklimi anlatır.
