🎓 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo Test 3 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz I. Dünya Savaşı, Mondros Ateşkes Antlaşması, işgaller ve Milli Mücadele'nin ilk adımları gibi kritik konuları sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti
I. Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında süren ve dünya tarihini derinden etkileyen büyük bir çatışmadır. Osmanlı Devleti de bu savaşta önemli bir rol oynamıştır.
- Savaşın Genel Nedenleri: Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı, sömürgecilik yarışı, silahlanma ve milliyetçilik akımı.
- Savaşın Özel Nedenleri: Almanya ile İngiltere arasındaki ekonomik rekabet, Fransa'nın Almanya'dan Alsas-Loren'i geri almak istemesi, Rusya'nın sıcak denizlere inme ve Panslavizm politikası, Avusturya-Macaristan ile Rusya arasındaki Balkan rekabeti.
- Savaşın Başlangıcı: Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesiyle tetiklendi.
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi: İttihat ve Terakki Partisi'nin Alman hayranlığı, kaybedilen toprakları geri alma isteği ve kapitülasyonlardan kurtulma amacı etkili oldu. Almanya'dan alınan Goben ve Breslav (Yavuz ve Midilli) gemilerinin Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı savaşa girdi.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
- Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas (Ruslara karşı, Sarıkamış faciası), Kanal (İngilizlere karşı, Mısır'ı geri alma hedefi).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme ve Rusya'ya yardım ulaştırma girişimi engellendi, Mustafa Kemal'in yıldızı parladı), Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen.
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya (Müttefiklere yardım amacıyla).
- Mustafa Kemal'in Rolü: Çanakkale Cephesi'nde Conkbayırı, Anafartalar ve Kireçtepe'de büyük başarılar göstererek "Anafartalar Kahramanı" unvanını aldı. Kafkas Cephesi'nde Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri aldı. Suriye-Filistin Cephesi'nde İngiliz ilerleyişini durdurdu.
💡 İpucu: I. Dünya Savaşı'nın nedenlerini ve Osmanlı'nın hangi cephelerde savaştığını, Mustafa Kemal'in bu cephelerdeki başarılarını unutmayın. Çanakkale Cephesi, savaşın seyrini değiştiren önemli bir zaferdir.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan çekildiği ve ağır koşullar içeren antlaşmadır.
- Önemli Maddeleri:
- Madde 7: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti. (Bu madde, Anadolu'nun işgaline hukuki zemin hazırladı.)
- Madde 24: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput (Elazığ), Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecekti. (Bu madde, bir Ermeni devleti kurma amacını taşıyordu.)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephanesi İtilaf Devletleri'ne teslim edilecekti.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne bırakılacaktı.
- Tüm haberleşme ve ulaşım araçları İtilaf Devletleri'nin denetimine geçecekti.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkes Antlaşması'nın özellikle 7. ve 24. maddeleri, Anadolu'nun işgaline ve parçalanmasına yönelik sinsi planları ortaya koymaktadır. Bu maddeler, Milli Mücadele'nin başlamasının en önemli nedenlerinden biridir.
📌 İşgaller Karşısında Tepkiler ve Milli Mücadele'nin İlk Adımları
Mondros'tan sonra başlayan işgallere karşı Türk halkı ve Mustafa Kemal Paşa farklı tepkiler göstermiştir.
- Osmanlı Hükümeti: İşgallere karşı sessiz kalmış, "Padişahın ve halifenin emirlerine uymak gerekir" düşüncesiyle teslimiyetçi bir politika izlemiştir.
- Türk Halkı: Başlangıçta bölgesel direniş örgütleri olan Kuva-yi Milliye'yi kurmuş ve işgallere karşı mücadele etmiştir.
- Azınlıkların Faaliyetleri: Rumlar (Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti) ve Ermeniler (Hınçak, Taşnak Cemiyetleri) kendi devletlerini kurmak amacıyla isyan ve propagandalar yapmışlardır.
- Milli Cemiyetler (Yararlı Cemiyetler): İşgallere karşı bölgesel direniş gösteren, Türk haklarını savunan cemiyetlerdir (Örn: Redd-i İlhak Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, Trakya Paşaeli Cemiyeti). Bu cemiyetler sonradan Sivas Kongresi'nde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleşmiştir.
- Zararlı Cemiyetler:
- Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler: Mavri Mira, Pontus Rum, Hınçak, Taşnak.
- Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti, Teali İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti. (Bu cemiyetler, kurtuluşu başka devletlerin himayesinde veya saltanatın devamında görmüşlerdir.)
- Kuva-yi Milliye: Mondros sonrası başlayan işgallere karşı Türk halkının oluşturduğu silahlı direniş örgütleridir.
- Bölgeseldir, düzenli ordu değildir.
- Halkın vatanseverlik duygusuyla kurulmuştur.
- İşgalcilerin ilerleyişini yavaşlatmış, düzenli ordunun kurulmasına zaman kazandırmıştır.
📌 Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı ve Kongreler Dönemi
Mustafa Kemal Paşa'nın Milli Mücadele'yi başlatmak üzere Anadolu'ya geçişi ve örgütlenme süreci.
- 19 Mayıs 1919 - Samsun'a Çıkış: Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a çıktı. Görevi, bölgedeki karışıklıkları önlemekti ancak asıl amacı Milli Mücadele'yi başlatmaktı.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı protesto mitingleri düzenlenmesini ve azınlıklara zarar verilmemesini istedi. (Milli bilinci uyandırma amacı taşır.)
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin amacını, gerekçesini ve yöntemini belirleyen önemli bir belgedir.
- "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
- "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem - Milli egemenliğe vurgu)
- Her ilden seçilecek delegelerin Sivas'ta toplanması kararı alındı.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Mustafa Kemal'in sivil olarak katıldığı ilk kongredir.
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Misak-ı Milli'nin temeli)
- "Kuva-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır." (Milli egemenlik vurgusu)
- Manda ve himaye fikri ilk kez reddedildi.
- Temsil Heyeti kuruldu (başkanı Mustafa Kemal).
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm yurdu temsil eden delegelerin katıldığı ilk kongredir.
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek tüm yurdu kapsayacak şekilde kabul edildi.
- Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
- Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsar hale getirildi.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) arasında yapılan görüşmelerdir. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu.
- Misak-ı Milli (Milli Ant): Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen, Türk vatanının sınırlarını çizen ve bağımsızlık ilkelerini belirleyen kararlardır.
- Mondros Ateşkesi imzalandığında işgal altında olmayan Türk toprakları bir bütündür, parçalanamaz.
- Azınlık hakları, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar olacaktır.
- Kapitülasyonlar kaldırılsın.
- Boğazlar'ın güvenliği sağlanmalıdır.
- İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920): İtilaf Devletleri, Misak-ı Milli kararlarının kabul edilmesi üzerine İstanbul'u resmen işgal etti, meclisi dağıttı ve bazı milletvekillerini tutukladı. Bu durum, Ankara'da yeni bir meclis açılmasını zorunlu kıldı.
💡 İpucu: Amasya Genelgesi, Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi'nin temel kararlarını ve bunların Milli Mücadele'ye etkilerini çok iyi anlamalısınız. Özellikle "milli egemenlik" ve "tam bağımsızlık" vurgularına dikkat edin.
