🎓 10. sınıf tarih 1. dönem 2. yazılı 5. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 10. sınıf tarih dersinin 1. dönem 2. yazılısında karşılaşabileceğiniz ana konuları kapsamaktadır. Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan yükselme dönemine kadarki süreçte devlet yapısı, toplum, ekonomi ve önemli olaylar bu notun temelini oluşturuyor.
📌 Osmanlı Devleti'nin Kuruluş Süreci
Osmanlı Devleti, Söğüt ve Domaniç'te küçük bir beylik olarak ortaya çıkmış, kısa sürede büyük bir imparatorluğa dönüşmüştür. Bu dönüşümde coğrafi konumu, uyguladığı politikalar ve güçlü liderler etkili olmuştur.
- Coğrafi Konum: Bizans sınırında (uç beyliği) olması, gaza ve cihat anlayışını benimsemelerine zemin hazırlamıştır.
- Ahilerin Desteği: Esnaf ve zanaatkâr birlikleri olan Ahiler, Osmanlı'nın hem ekonomik hem de sosyal alanda güçlenmesine katkı sağlamıştır.
- İskân Politikası: Fethedilen topraklara Anadolu'dan Türkmenlerin yerleştirilmesi, bölgenin Türkleşmesini ve İslamlaşmasını hızlandırmıştır.
- İstimalet Politikası (Hoşgörü): Fethedilen bölgelerdeki halka din, dil ve kültür özgürlüğü tanınması, bölge halkının Osmanlı yönetimine bağlılığını artırmıştır.
- Merkeziyetçi Yapı: Güçlü bir merkezi otorite kurma çabaları, devletin sağlam temeller üzerine oturmasını sağlamıştır.
💡 İpucu: Osmanlı'nın kuruluşundaki en önemli faktörlerden biri, Anadolu'daki diğer beyliklerle savaşmak yerine Bizans üzerine yönelerek meşruiyet kazanması ve gaza ruhunu canlı tutmasıdır.
📌 Osmanlı'da Devlet Teşkilatlanması
Osmanlı Devleti, büyüdükçe daha karmaşık bir yönetim yapısı oluşturmuştur. Bu yapı, merkezi ve taşra teşkilatı olarak iki ana bölümden oluşur.
- Divan-ı Hümayun: Devlet işlerinin görüşüldüğü en yüksek yönetim organıdır. Orhan Bey döneminde kurulmuş, Fatih Sultan Mehmet döneminde başkanlığı sadrazama bırakılmıştır.
- Sadrazam: Padişahın mutlak vekili olup, Divan'a başkanlık ederdi. Padişah adına mühür taşırdı.
- Defterdar: Devletin mali işlerinden sorumluydu. Bütçeyi hazırlar, gelir ve giderleri takip ederdi.
- Nişancı: Padişahın tuğrasını çeker, arazi kayıtlarını tutar ve fethedilen toprakları tahrir defterlerine işlerdi.
- Kazasker: Kadı ve müderrislerin atamalarını yapar, büyük davalara bakardı. Eğitim ve adalet işlerinden sorumluydu.
- Kaptanıderya: Donanmanın başkomutanıydı. Denizcilik işlerinden sorumluydu.
- Şeyhülislam: İlmiye sınıfının başı olup, devlet işlerinin İslam hukukuna uygunluğu hakkında fetva verirdi.
⚠️ Dikkat: Divan-ı Hümayun, günümüzdeki Bakanlar Kurulu'na benzer bir yapıdır ancak daha geniş yetkilere sahipti ve hem yürütme hem de yargı işlevlerini yerine getirirdi.
📌 Osmanlı Ordu Yapısı
Osmanlı Devleti'nin yükselişinde güçlü ve düzenli ordusu büyük rol oynamıştır. Ordu, Kapıkulu askerleri ve Eyalet askerleri olmak üzere iki ana kola ayrılırdı.
- Kapıkulu Askerleri: Doğrudan padişaha bağlı, daimi ve maaşlı askerlerdir. Devşirme sistemiyle yetiştirilirlerdi.
- Yeniçeriler: Kapıkulu piyadelerinin en önemlisiydi. Tımarlı sipahilerin aksine, savaş zamanı ve barış zamanı sürekli hazır bulunurlardı.
- Acemi Ocağı: Devşirme çocukların ilk eğitim aldığı yerdir.
- Cebeciler: Ordunun silahlarını yapar ve tamir ederdi.
- Topçular: Top döker ve kullanırdı.
- Sipahiler (Kapıkulu Süvarileri): Padişahın atlı muhafızlarıydı.
- Eyalet Askerleri: Tımar sistemiyle yetiştirilen atlı askerlerdir.
- Tımarlı Sipahiler: Toprak karşılığı asker yetiştiren ve savaş zamanı orduya katılan atlı birliklerdi. Devletten maaş almaz, geçimlerini tımar topraklarından sağlarlardı.
- Akıncılar: Sınır boylarında görev yapan, düşman topraklarına akınlar düzenleyen hafif süvari birlikleriydi.
💡 İpucu: Devşirme sistemi, Osmanlı'nın ele geçirdiği Hristiyan çocukları alıp İslamlaştırarak ve eğiterek hem devlet adamı hem de asker (özellikle Yeniçeri) yetiştirmesini sağlayan önemli bir uygulamaydı.
📌 Osmanlı Toplum ve Ekonomi Yapısı
Osmanlı toplumu, yönetenler ve yönetilenler olarak iki ana sınıfa ayrılırdı. Ekonomi ise tarıma ve ticarete dayalıydı.
- Yönetenler (Askeri Sınıf): Seyfiye (kılıç ehli - askerler ve idareciler), İlmiye (ilim ehli - kadılar, müderrisler, müftüler), Kalemiye (kalem ehli - bürokratlar) olmak üzere üç ana gruptan oluşurdu. Vergi vermezlerdi.
- Yönetilenler (Reaya): Şehirli, köylü ve konargöçerlerden oluşurdu. Vergi verirlerdi. Din ve mezhep farklılıklarına göre "Millet Sistemi" içinde örgütlenmişlerdi.
- Millet Sistemi: Osmanlı'da farklı din ve milletten insanların kendi cemaatleri içinde örgütlenerek, kendi gelenek ve hukuklarına göre yaşamalarına olanak tanıyan hoşgörülü bir sistemdi.
- Tımar Sistemi: Devletin toprakları gelirlerine göre bölümlere ayırıp askerlere ve devlet görevlilerine hizmet karşılığı vermesiydi. Hem asker yetiştirme hem de vergi toplama ve asayişi sağlama işlevleri vardı.
- Vakıf Sistemi: Hayırseverlerin kurduğu dini, sosyal ve kültürel kurumları (cami, medrese, hastane, imaret) finanse eden sistemdi. Devletin yükünü hafifletirdi.
- Ekonomik Faaliyetler: Tarım (hububat, pamuk), hayvancılık, ticaret (İpek ve Baharat Yolları), zanaatkârlık (Lonca/Ahi Teşkilatı) önemliydi.
⚠️ Dikkat: Tımar sistemi, Osmanlı'nın hem askeri gücünü hem de tarımsal üretimini ve taşra yönetimini bir arada tutan en temel kurumlarından biriydi. Zamanla bozulması, devletin zayıflamasında etkili olmuştur.
📌 Osmanlı Fetihleri ve Yükselme Dönemi
Osmanlı Devleti, kuruluşundan itibaren sürekli genişlemiş ve Fatih Sultan Mehmet, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde en parlak günlerini yaşamıştır.
- Balkan Fetihleri: Orhan Bey döneminde Çimpe Kalesi ile Rumeli'ye geçiş, I. Murat döneminde Sırpsındığı ve I. Kosova Savaşları, Yıldırım Bayezid döneminde Niğbolu Zaferi ile Balkanlarda üstünlük kurulmuştur.
- Anadolu Türk Birliği: Karesioğulları Beyliği'nin alınmasıyla başlamış, Yıldırım Bayezid döneminde büyük ölçüde sağlanmıştır. Ankara Savaşı (1402) ile bu birlik bozulsa da, Fatih Sultan Mehmet ve Yavuz Sultan Selim dönemlerinde tekrar sağlanmıştır.
- Fatih Sultan Mehmet Dönemi (1451-1481):
- İstanbul'un Fethi (1453): Orta Çağ'ı kapatıp Yeni Çağ'ı açan, Osmanlı'yı imparatorluk seviyesine taşıyan en önemli olaydır.
- Avrupa'da Belgrad hariç Sırbistan, Mora, Ege adaları, Kırım fethedildi.
- Anadolu'da Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verildi, Karamanoğulları'ndan topraklar alındı.
- Yavuz Sultan Selim Dönemi (1512-1520):
- Doğu'ya yöneldi. Çaldıran Savaşı (1514) ile Safevi Devleti'ni yendi, Anadolu Türk birliğini kesin olarak sağladı.
- Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) Savaşları ile Memlük Devleti'ne son verdi. Mısır fethedildi, Halifelik Osmanlı'ya geçti. Kutsal Emanetler İstanbul'a getirildi.
- Kanuni Sultan Süleyman Dönemi (1520-1566):
- Mohaç Meydan Savaşı (1526): Macaristan kısa sürede fethedildi.
- Preveze Deniz Savaşı (1538): Akdeniz'de kesin Osmanlı üstünlüğü sağlandı.
- Avusturya ile mücadeleler, İran (Safevi) seferleri, Hint Deniz Seferleri yapıldı.
- Osmanlı Devleti en geniş sınırlarına ulaştı.
📝 Özetle: Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan itibaren uyguladığı akılcı politikalar, güçlü askeri yapısı ve yetenekli padişahlar sayesinde kısa sürede bir dünya gücü haline geldiğini unutmayın. Bu konuları iyi anladığınızda sınavda başarılı olmamanız için hiçbir sebep yok!
