🎓 8. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı hangi konular çıkacak Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 8. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konuları sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Sınavda başarılı olmak için Mevsimler ve İklim, DNA ve Genetik Kod, Kalıtım, Mutasyon-Modifikasyon, Adaptasyon ve Biyoteknoloji konularına odaklanmanız önemlidir.
📌 Mevsimler ve İklim
Mevsimlerin nasıl oluştuğunu ve iklim ile hava olayları arasındaki farkları iyi anlamalısın.
- Dünya'nın Hareketleri: Dünya kendi ekseni etrafında döner (gece-gündüz oluşur) ve Güneş etrafında dolanır (mevsimler oluşur).
- Eksen Eğikliği: Dünya'nın dönme ekseni, yörünge düzlemine $23.5^\circ$ eğiktir. Bu eğiklik ve Dünya'nın Güneş etrafındaki dolanımı mevsimleri oluşturur.
- Güneş Işınlarının Geliş Açısı: Güneş ışınları dik veya dike yakın açıyla geldiği bölgelerde yaz mevsimi yaşanırken, eğik açıyla geldiği bölgelerde kış mevsimi yaşanır.
- Gündönümleri ve Ekinokslar:
- 21 Haziran: Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, yaz başlangıcı; Güney Yarım Küre'de en uzun gece, kış başlangıcı.
- 21 Aralık: Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece, kış başlangıcı; Güney Yarım Küre'de en uzun gündüz, yaz başlangıcı.
- 21 Mart (Ekinoks): Gece-gündüz eşitliği, Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de sonbahar başlangıcı.
- 23 Eylül (Ekinoks): Gece-gündüz eşitliği, Kuzey Yarım Küre'de sonbahar, Güney Yarım Küre'de ilkbahar başlangıcı.
- İklim ve Hava Olayı Farkı:
- Hava Olayı: Belirli bir yerde, kısa süreli (saatlik, günlük) atmosfer olaylarıdır (yağmur, kar, rüzgar).
- İklim: Geniş bir bölgede, uzun yıllar boyunca gözlemlenen ortalama hava koşullarıdır (Akdeniz iklimi, karasal iklim).
💡 İpucu: Eksen eğikliği olmasaydı, Dünya'da mevsimler oluşmaz, yıl boyunca sıcaklık farkları az olurdu. Gece ve gündüz süreleri de yıl boyunca eşit olurdu.
📌 DNA ve Genetik Kod
Canlıların kalıtsal bilgisini taşıyan DNA'nın yapısını ve nasıl eşlendiğini bilmelisin.
- DNA'nın Yapısı: DNA, çift sarmal yapıda, merdiven gibi kıvrılmış bir moleküldür. Canlıların tüm kalıtsal özelliklerini taşır.
- Nükleotit: DNA'nın yapı birimidir. Bir nükleotit; fosfat, deoksiriboz şekeri ve bir organik bazdan (Adenin, Timin, Guanin, Sitozin) oluşur.
- Baz Eşleşmeleri: DNA'da Adenin (A) her zaman Timin (T) ile, Guanin (G) ise her zaman Sitozin (C) ile karşılıklı eşleşir. ($A=T$, $G=C$)
- DNA'nın Organizasyonu: Nükleotitler $\to$ Gen $\to$ DNA $\to$ Kromozom (küçükten büyüğe sıralama).
- Gen: DNA'nın belirli bir özelliği (saç rengi, göz rengi) şifreleyen parçasıdır.
- Kromozom: DNA'nın özel proteinlerle paketlenmiş, hücre bölünmesi sırasında belirginleşen yapısıdır.
- DNA Eşlenmesi (Replikasyon): Hücre bölünmesinden önce DNA kendini kopyalar. Bu sayede kalıtsal bilgi yeni hücrelere aktarılır.
- DNA'nın iki zinciri fermuar gibi açılır.
- Açılan her zincirin karşısına sitoplazmadan uygun nükleotitler gelerek yeni bir zincir oluşturur.
- Sonuçta başlangıçtaki DNA'nın aynısı olan iki yeni DNA molekülü oluşur (yarı korunumlu eşlenme).
⚠️ Dikkat: DNA eşlenmesi sırasında oluşan hatalar (mutasyonlar) kalıtsal hastalıklara yol açabilir.
📌 Kalıtım
Canlılardaki özelliklerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını inceleyen bilim dalıdır. Temel kavramları ve çaprazlama yöntemlerini bilmelisin.
- Kalıtım Terimleri:
- Genotip: Bir canlının sahip olduğu genetik yapıdır (örneğin, AA, Aa, aa).
- Fenotip: Genotipin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüşüdür (örneğin, uzun boylu, kısa boylu).
- Baskın (Dominant) Gen: Etkisini her zaman gösteren gendir (büyük harfle gösterilir, A).
- Çekinik (Resesif) Gen: Sadece homozigot durumda etkisini gösteren gendir (küçük harfle gösterilir, a).
- Homozigot (Arı Döl): Bir özellik için aynı iki gene sahip olma (AA veya aa).
- Heterozigot (Melez Döl): Bir özellik için farklı iki gene sahip olma (Aa).
- Çaprazlama: Canlıların genotiplerini belirleyerek yavrularının hangi özelliklere sahip olabileceğini tahmin etme işlemidir. Punnett karesi kullanılır.
- Cinsiyet Kalıtımı: İnsanlarda cinsiyet kromozomları tarafından belirlenir. Dişiler XX, erkekler XY kromozomlarına sahiptir. Bebeğin cinsiyetini babadan gelen X veya Y kromozomu belirler.
- Akraba Evlilikleri: Yakın akraba evliliklerinde, çekinik genlerle taşınan kalıtsal hastalıkların ortaya çıkma olasılığı artar, çünkü ortak atalardan gelen benzer genlere sahip olma riski yüksektir.
💡 İpucu: Bir bireyin fenotipini gördüğünüzde genotipini kesin olarak söyleyemeyebilirsiniz (örneğin, uzun boylu bir birey AA veya Aa olabilir). Ancak çekinik bir özellik gösteriyorsa (aa), genotipi kesindir.
📌 Mutasyon ve Modifikasyon
Genetik yapıda ve dış görünüşte meydana gelen değişiklikleri ve farklarını öğrenmelisin.
- Mutasyon: Canlıların genetik yapısında (DNA diziliminde) meydana gelen ani ve kalıcı değişikliklerdir.
- Nedenleri: Radyasyon, kimyasal maddeler, ani sıcaklık değişimleri.
- Eğer vücut hücrelerinde olursa kalıtsal değildir, üreme hücrelerinde olursa kalıtsaldır ve yavrulara aktarılır.
- Örnekler: Down sendromu, orak hücre anemisi, Van kedisinin göz rengi, albinizm (renk körlüğü).
- Modifikasyon: Çevre şartlarının etkisiyle canlının gen işleyişinde meydana gelen ve kalıtsal olmayan değişikliklerdir. Genin yapısı değişmez, sadece çalışması etkilenir.
- Nedenleri: Sıcaklık, ışık, beslenme, nem gibi çevresel faktörler.
- Kalıtsal değildir, yavrulara aktarılmaz.
- Örnekler: Güneşte bronzlaşma, arı larvalarının beslenmeye göre işçi arı veya kraliçe arı olması, sirke sineğinin kanat şeklinin sıcaklığa göre değişmesi.
⚠️ Dikkat: Mutasyon kalıtsal olabilirken, modifikasyon asla kalıtsal değildir. Bu en önemli farktır.
📌 Adaptasyon (Çevreye Uyum)
Canlıların yaşadıkları ortama uyum sağlayarak hayatta kalma ve üreme şanslarını artıran özelliklerini anlamalısın.
- Tanımı: Canlıların belirli bir çevrede yaşama ve üreme şansını artıran, kalıtsal özellikler kazanmasıdır. Bu özellikler nesilden nesile aktarılır.
- Örnekler:
- Kaktüsler: Su kaybını önlemek için yaprakları diken şeklini almıştır, gövdelerinde su depolarlar.
- Develer: Hörgüçlerinde yağ depolayarak su ve enerji ihtiyacını karşılarlar, uzun kirpikleri ve burun yapıları kum fırtınalarından korur.
- Kutup Ayıları: Kalın yağ tabakası ve beyaz kürkleri sayesinde soğuktan korunur ve kamufle olurlar.
- Bukalemun: Ortama göre renk değiştirerek avcılardan saklanır veya avına yaklaşır.
- Doğal Seçilim: Ortama iyi adapte olan canlıların yaşama ve üreme şansının daha fazla olması, adapte olamayanların ise elenmesidir. "Doğa, en uygun olanı seçer" prensibi.
💡 İpucu: Adaptasyonlar kalıtsaldır ve nesiller boyu süren bir süreç sonucunda oluşur. Bir canlının kendi isteğiyle aniden adapte olması söz konusu değildir.
📌 Biyoteknoloji
Biyolojik sistemleri kullanarak insanların faydasına ürünler geliştiren bilim dalıdır.
- Tanımı: Canlı organizmaları veya onların bileşenlerini kullanarak yeni ürünler veya süreçler geliştiren teknoloji alanıdır.
- Geleneksel Biyoteknoloji: Uzun yıllardır kullanılan, yoğurt, peynir yapımı, ekmek mayalama gibi yöntemlerdir.
- Modern Biyoteknoloji: Genetik mühendisliği tekniklerini kullanarak genetik yapıyı doğrudan değiştirmeyi içerir.
- Gen Aktarımı: Bir canlının genini alıp başka bir canlıya aktarmak (örneğin, daha verimli bitkiler).
- Klonlama: Bir canlının genetik ikizini oluşturmak (örneğin, Dolly koyunu).
- Gen Tedavisi: Hastalıklı genleri sağlıklı genlerle değiştirmek.
- Aşı ve İlaç Üretimi: Bakteri ve mayaları kullanarak insülin, büyüme hormonu gibi maddelerin üretimi.
- Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar (GDO): Genetik yapısı biyoteknolojik yöntemlerle değiştirilmiş canlılardır. Daha dayanıklı, verimli veya besin değeri yüksek ürünler elde etmek için kullanılır.
- Faydaları: Hastalıkların tedavisi, daha verimli tarım, çevre kirliliğinin azaltılması, yeni ilaç ve aşıların geliştirilmesi.
- Etik Sorunlar: GDO'lu ürünlerin insan sağlığına etkileri, biyoçeşitliliğe zarar verme riski, klonlamanın etik boyutları gibi tartışmalar.
⚠️ Dikkat: Biyoteknoloji hem insanlığa büyük faydalar sağlayabilir hem de bazı etik ve çevresel riskler taşıyabilir. Bu konuları iyi değerlendirmek önemlidir.
