🎓 10. sınıf felsefe 1. dönem 2. yazılı 6. senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 10. sınıf felsefe dersinin 1. dönem 2. yazılı sınavında karşına çıkabilecek Antik Çağ ve Orta Çağ felsefesinin temel konularını, önemli filozoflarını ve düşüncelerini sade bir dille özetlemektedir. Başarılar dileriz!
📌 Felsefenin Alanı ve Temel Özellikleri
Felsefe, evreni, insanı, bilgiyi, değerleri ve varoluşu anlamaya çalışan eleştirel, sorgulayıcı ve sistemli bir düşünce etkinliğidir. Bilimden, sanattan ve dinden farklı yönleri bulunur.
- Evrensellik: Felsefe, tüm insanlığı ilgilendiren konuları ele alır.
- Akılsallık ve Mantıksallık: Felsefi düşünceler akla ve mantığa dayanır, çelişkili olmamalıdır.
- Sorgulayıcılık: Felsefe, her şeyi sorgular, hazır bilgileri kabul etmez.
- Eleştirellik: Felsefe, hem kendi içinde hem de dışarıdan gelen düşünceleri eleştirel bir gözle değerlendirir.
- Yığılımlılık: Felsefe, geçmişten gelen düşünceleri biriktirerek ilerler, ancak bilim gibi "ilerleme" kaydetmez; yeni bakış açıları sunar.
- Tutarlılık ve Sistemlilik: Felsefi düşünceler birbiriyle uyumlu ve belirli bir düzen içindedir.
- Refleksif Olma: Felsefe, kendi üzerine düşünebilme özelliğine sahiptir (düşünce üzerine düşünme).
💡 İpucu: Felsefe "neden" sorusunu sorarken, bilim "nasıl" sorusuna odaklanır. Felsefe, kesin cevaplar yerine yeni sorular üretir.
📌 Antik Çağ Felsefesi (MÖ 7. Yüzyıl - MS 2. Yüzyıl)
Batı felsefesinin temellerinin atıldığı bu dönem, doğa felsefesiyle başlamış, insan ve toplum merkezli düşüncelerle gelişmiş, büyük sistemler kuran filozoflarla zirveye ulaşmıştır.
Doğa Filozofları (Milet Okulu ve Sonrası)
Evrenin ana maddesi (arkhe) nedir sorusuna cevap aramışlardır.
- Thales: Arkhe sudur. "Her şey sudan gelir ve suya döner."
- Anaksimandros: Arkhe sınırsız ve belirsiz olan "apeiron"dur.
- Anaksimenes: Arkhe havadır. Yoğunlaşma ve seyrekleşmeyle diğer maddeler oluşur.
- Herakleitos: Arkhe ateştir. "Her şey değişir, aynı nehirde iki kez yıkanılmaz." (Değişim felsefesi)
- Parmenides: "Varlık vardır, yokluk yoktur." (Değişmezlik felsefesi)
- Empedokles: Arkhe toprak, su, hava ve ateş olmak üzere dört elementtir. Sevgi ve Nefret güçleriyle birleşir/ayrılırlar.
- Demokritos: Arkhe bölünemeyen en küçük parçacıklar olan "atomlar"dır.
Sophistler (Bilgi ve İnsan Merkezli Felsefe)
Doğa yerine insanı, ahlakı, devleti ve bilgiyi merkeze almışlardır. Bilginin göreceli olduğunu savunmuşlardır.
- Protagoras: "İnsan her şeyin ölçüsüdür." (Rölativizm - Görecelilik)
- Gorgias: "Hiçbir şey yoktur, olsa bile bilinemez, bilinse bile başkasına aktarılamaz." (Nihilizm - Hiççilik)
Sokrates (Sorgulama ve Erdem)
Bilginin doğuştan geldiğini ve sorgulama yoluyla ortaya çıkarılabileceğini savunmuştur. "Kendini bil!" sözüyle ünlüdür.
- Sokratik Yöntem: İroni (bilgiçlik taslayanı çürütme) ve Maiotik (doğurtma - doğru bilgiyi ortaya çıkarma).
- Bilgi Erdemdir: Kötülüğün bilgisizlikten kaynaklandığını, kimsenin bilerek kötülük yapmayacağını savunmuştur.
⚠️ Dikkat: Sokrates yazılı bir eser bırakmamıştır. Hakkındaki bilgiler öğrencisi Platon'dan gelir.
Platon (İdealar Kuramı ve Mağara Alegorisi)
Gerçek varlığın duyularla algılanan dünyada değil, akılla kavranan "İdealar Dünyası"nda olduğunu savunmuştur.
- İdealar Kuramı: İdealar, değişmez, mükemmel, ezeli ve ebedi varlıklardır. Duyusal dünya ise ideaların birer kopyasıdır.
- Mağara Alegorisi: İnsanların duyusal dünyaya hapsolmuşluğunu ve gerçekliğe ulaşma çabasını anlatan ünlü benzetmedir.
- Devlet Anlayışı: İdeal devletin başında filozof kralların olması gerektiğini savunmuştur.
Aristoteles (Mantık, Madde-Form, Altın Orta)
Platon'un öğrencisi olmakla birlikte, hocasının idealar kuramına karşı çıkmış, bilginin duyusal deneyimden geldiğini savunmuştur.
- Mantık: Mantığın kurucusu kabul edilir. Tümdengelim (dedüksiyon) yöntemini geliştirmiştir.
- Madde ve Form: Her varlığın bir maddesi ve bu maddeye şekil veren bir formu olduğunu söylemiştir.
- Dört Neden: Bir şeyin var olabilmesi için madde, form, hareket ettirici (fail) ve ereksel (amaç) nedenleri olması gerektiğini belirtmiştir.
- Etik (Ahlak): "Altın Orta" ilkesini savunmuştur. Erdem, aşırılık ve eksikliğin ortasında yer alır (Örn: Korkaklık ile atılganlık arası cesaret).
💡 İpucu: Platon'a göre gerçek varlık "İdealar" iken, Aristoteles'e göre gerçek varlık "Tek tek şeyler"dir.
📌 Orta Çağ Felsefesi (MS 2. Yüzyıl - MS 15. Yüzyıl)
Bu dönemde felsefe, genellikle dinin etkisi altında gelişmiş, inanç ve akıl arasındaki ilişki temel tartışma konusu olmuştur.
- Temel Özellik: Din (özellikle Hristiyanlık ve İslam) felsefenin ana çerçevesini oluşturmuştur.
- Başlıca Sorunlar: Tanrı'nın varlığı, ruhun ölümsüzlüğü, inanç-akıl ilişkisi, kötülük problemi (teodise).
Patristik Dönem (Kilise Babaları Dönemi - MS 2-8. Yüzyıl)
Hristiyan inancını felsefi argümanlarla temellendirmeye çalışmışlardır.
- Augustinus: "Anlamak için inanıyorum." sözüyle inancın akıldan önce geldiğini savunmuştur. Tanrı'nın varlığını ve kötülük problemini ele almıştır.
Skolastik Dönem (Okul Felsefesi - MS 8-15. Yüzyıl)
Hristiyan inancını akılla açıklama ve sistemleştirme çabası öne çıkmıştır.
- Anselmus: Tanrı'nın varlığını ontolojik kanıtla açıklamaya çalışmıştır.
- Aquinas (Akinolu Thomas): "İnanmak için anlıyorum." görüşüyle inanç ile aklı uzlaştırmaya çalışmıştır. Tanrı'nın varlığına dair 5 yol (kozmolojik kanıtlar) sunmuştur.
İslam Felsefesi
Antik Yunan felsefesini korumuş, geliştirmiş ve Batı'ya aktarılmasında önemli rol oynamıştır.
- El-Kindi: İslam dünyasında felsefeyi başlatan ilk filozoflardan. Akıl ve vahiy uyumunu savunmuştur.
- Farabi: Aristoteles'in eserlerini şerh etmiş, mantık, siyaset ve metafizik alanında önemli katkılar sağlamıştır. "İkinci Öğretmen" olarak anılır.
- İbn Sina: Tıp ve felsefe alanında büyük bir otoritedir. Varlık felsefesi ve ruhun ölümsüzlüğü üzerine çalışmıştır.
- İbn Rüşd: Aristoteles yorumlarıyla tanınır. Akıl ile vahiy arasında bir çelişki olmadığını savunmuştur. Batı düşüncesini etkilemiştir.
📌 Yeni Çağ Felsefesine Giriş: Rasyonalizm (Akılcılık)
Orta Çağ'ın din merkezli düşüncesinden sıyrılarak, bilginin kaynağı olarak aklı gören yaklaşımdır. Yeni Çağ felsefesinin başlangıcı kabul edilir.
- Rene Descartes: "Düşünüyorum, o halde varım." (Cogito ergo sum) sözüyle modern felsefenin kurucusu sayılır.
- Metodik Şüphe: Her şeyden şüphe ederek kesin bilgiye ulaşmaya çalışmıştır. Şüphe edilemeyecek tek şeyin şüphe eden aklın kendisi olduğunu bulmuştur.
- Doğuştan Gelen Fikirler: Bazı fikirlerin (Tanrı, matematiksel aksiyomlar) doğuştan zihnimizde bulunduğunu savunmuştur.
⚠️ Dikkat: Descartes, aklı bilginin tek güvenilir kaynağı olarak görmüş ve duyuların yanıltıcı olabileceğini belirtmiştir.
