Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruyu çözmek için, kıyı tiplerinin nasıl oluştuğunu ve özellikle "gelgit genliği" kavramının kıyı oluşumları üzerindeki etkisini anlamamız gerekiyor. Türkiye'nin kıyılarının genel özelliklerini de göz önünde bulundurarak adım adım ilerleyelim.
- Gelgit Genliği Nedir?
Gelgit genliği, denizin yükselmesi (med) ve alçalması (cezir) arasındaki dikey farktır. Yani, denizin en yüksek seviyesi ile en alçak seviyesi arasındaki yükseklik farkıdır. Bazı kıyılarda bu fark birkaç santimetre iken, bazı okyanus kıyılarında metrelerce olabilir.
- Türkiye Kıyılarının Özelliği:
Türkiye, bir iç deniz olan Akdeniz'e ve onun uzantıları olan Ege ve Karadeniz'e kıyısı olan bir ülkedir. İç denizlerde gelgit genliği genellikle okyanuslara göre çok daha düşüktür. Türkiye kıyılarında da gelgit genliği oldukça azdır (genellikle 1 metrenin altındadır).
- Kıyı Tiplerini İnceleyelim:
- A) Ria Kıyıları: Akarsu vadilerinin deniz seviyesinin yükselmesiyle sular altında kalması sonucu oluşan, girintili çıkıntılı kıyılardır. İstanbul Boğazı ve Haliç buna örnektir. Gelgit genliği ile doğrudan bir ilişkisi yoktur, daha çok tektonik hareketler ve iklim değişiklikleriyle (buzul erimeleri) ilgilidir. Türkiye'de görülür.
- B) Haliçli Kıyılar (Estuary): Akarsu ağızlarının, gelgitin etkisiyle genişlemesi ve derinleşmesi sonucu oluşan kıyı tipidir. Yüksek gelgit genliğine sahip kıyılarda (özellikle okyanus kıyılarında) akarsu ağızları gelgitin aşındırıcı ve taşıyıcı etkisiyle huni şeklinde genişler. Türkiye'de gelgit genliği çok düşük olduğu için, akarsu ağızları genellikle haliç şeklinde değil, delta şeklinde (akarsuyun taşıdığı alüvyonlarla dolgu yaparak) oluşur. Bu nedenle haliçli kıyılar Türkiye'de tipik olarak görülmez veya çok nadirdir.
- C) Boyuna Kıyılar: Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde görülen, girinti ve çıkıntısı az olan kıyılardır. Karadeniz ve Akdeniz kıyılarımız buna örnektir. Gelgit genliği ile doğrudan bir ilişkisi yoktur. Türkiye'de yaygındır.
- D) Enine Kıyılar: Dağların kıyıya dik uzandığı yerlerde görülen, girintili çıkıntılı, koy ve körfezlerin çok olduğu kıyılardır. Ege kıyılarımız buna örnektir. Gelgit genliği ile doğrudan bir ilişkisi yoktur. Türkiye'de yaygındır.
- E) Dalmaçya Kıyıları: Kıyıya paralel uzanan dağ sıralarının deniz seviyesinin yükselmesiyle sular altında kalması ve dağların yüksek kısımlarının adalar şeklinde kalmasıyla oluşan kıyılardır. Hırvatistan'ın Dalmaçya kıyıları tipik örneğidir. Türkiye'de Kaş-Kalkan çevresinde görülür. Gelgit genliği ile doğrudan bir ilişkisi yoktur.
- Sonuç:
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşıldığı gibi, Haliçli Kıyılar, oluşumu için yüksek gelgit genliğine ihtiyaç duyan bir kıyı tipidir. Türkiye kıyılarında gelgit genliği çok düşük olduğu için, bu kıyı tipi Türkiye'de diğerlerine göre daha az görülür veya tipik örnekleri yoktur.
Cevap B seçeneğidir.
